अध्याय 10 - श्लोक 4

बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ ४ ॥

buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ .
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo’bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca .. 4 ..


सूक्ष्म, सूक्ष्मतर आदि पदार्थों को समझने वाली अन्तःकरण की ज्ञानशक्ति का नाम बुद्धि है। उससे युक्त मनुष्य को ही ‘बुद्धिमान्’ कहते हैं।

ज्ञान—आत्मा आदि पदार्थों का बोध, असम्मोह—जानने योग्य पदार्थ प्राप्त होने पर उनमें विवेकपूर्वक प्रवृत्ति, क्षमा—किसी के द्वारा अपनी निन्दा की जाने या ताड़ना दी जाने पर भी चित्त में विकार न होना, सत्य—देखने और सुनने से जिस प्रकार का अपने को अनुभव हुआ हो, उसको दूसरे की बुद्धि में पहुँचाने के लिये उसी प्रकार कही जाने वाली वाणी ‘सत्य’ कहलाती है, दम—बाह्य इन्द्रियों को वश में कर लेना, शम—अन्तःकरण की उपरति, सुख—आह्लाद, दुःख—सन्ताप, भव—उत्पत्ति, अभाव—उत्पत्ति के विपरीत (विनाश) तथा भय—त्रास और अभय—उसके विपरीत जो निर्भयता है वह भी ॥ ४ ॥

तात्पर्य पढ़ें

बुद्धिः अन्तःकरणस्य सूक्ष्माद्यर्थावबोधन-

सामर्थ्यं तद्वन्तं बुद्धिमान् इति हि वदन्ति।

ज्ञानम् आत्मादिपदार्थानाम् अवबोधः । असम्मोहः प्रत्युपपन्नेषु बोद्धव्येषु विवेकपूर्विका प्रवृत्तिः । क्षमा आक्रुष्टस्य ताडितस्य वा अविकृतचित्तता । सत्यं यथादृष्टस्य यथाश्रुतस्य च आत्मानुभवस्य परबुद्धिसङ्क्रान्तये तथा एव उच्चार्यमाणा वाक् सत्यम् उच्यते । दमो बाह्येन्द्रियोपशमः । शमः अन्तःकरणस्य । सुखम् आह्लादः । दुःखं सन्तापः । भव उद्भवः, अभावः तद्विपर्ययः । भयं च त्रासः, अभयम् एव च तद्विपरीतम् ॥ ४ ॥