अध्याय 11 - श्लोक 41

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ४१ ॥

sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti.
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vāpi .. 41 ..


आपकी महिमा को अर्थात् आप ईश्वर के इस विश्वरूप को न जाननेवाले मुझ मूढ़ द्वारा विपरीत बुद्धि से आपको मित्र—समान अवस्थावाला समझकर जो अपमानपूर्वक हठ से हे कृष्ण ! हे यादव ! हे सखे ! इत्यादि वचन कहे गये हैं—

‘तव इदं महिमानम् अजानता’ इस पाठ में ‘इदम्’ शब्द नपुंसक लिङ्ग है और ‘महिमानम्’ शब्द पुंल्लिङ्ग है, अतः इनका आपस में वैयधिकरण्य से विशेष्य-विशेषणभाव-सम्बन्ध है। यदि ‘इदम्’ की जगह ‘इमम्’ पाठ हो तो सामानाधिकरण्य से सम्बन्ध हो सकता है।

इसके सिवा प्रमाद से यानी विक्षिप्तचित्त होने के कारण अथवा प्रणय से भी—स्नेहनिमित्तक विश्वास का नाम प्रणय है, उसके कारण भी मैंने जो कुछ कहा है ॥ ४१ ॥

तात्पर्य पढ़ें

सखा समानवया इति मत्वा ज्ञात्वा विपरीत-बुद्ध्या प्रसभम् अभिभूय प्रसह्यं यद् उक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखे इति च अजानता अज्ञानिना मूढेन। किम् अजानता, इति आह महिमानं माहात्म्यं तव इदम् ईश्वरस्य विश्वरूपम्।

तव इदं महिमानम् अजानता इति वैयधिकरण्येन सम्बन्धः । तव इमम् इति पाठो यदि अस्ति तदा सामानाधिकरण्यम् एव ।

मया प्रमादाद् विक्षिप्तचित्ततया प्रणयेन वा अपि प्रणयो नाम स्नेहनिमित्तो विश्रम्भः तेन अपि कारणेन यद् उक्तवान् अस्मि ॥ ४१ ॥