यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥
yaccāvahāsārthamasatkṛto’si vihāraśayyāsanabhojaneṣu .
eko’thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam .. 42 ..
क्योंकि आप—
तथा जो हँसी के लिये भी आप मुझसे असत्कृत—अपमानित हुए हैं; कहाँ? विहार, शय्या, आसन और भोजनादि में। विचरनारूप पैरों से चलने-फिरने की क्रिया का नाम विहार है, शयन का नाम शय्या है, स्थित होने-बैठने का नाम आसन है और भक्षण करने का नाम भोजन है। इन सब क्रियाओं के करते समय (मुझसे) अकेले में—आपके पीछे अथवा आपके सामने आपका जो कुछ अपमान—तिरस्कार हुआ है; हे अच्युत! उस समस्त अपराधों के समुदाय को मैं आप अप्रमेय से अर्थात् प्रमाणातीत परमेश्वर से क्षमा कराता हूँ। ‘समक्षम्’ शब्द के पहले का ‘तत्’ शब्द क्रियाविशेषण है ॥ ४२ ॥
तात्पर्य पढ़ें
यतः त्वम्—
यत् च अवहासार्थं परिहासप्रयोजनाय असत्कृतः परिभूतः असि भवसि, क्व, विहारशय्या-सनभोजनेषु, विहरणं विहारः पादव्यायामः, शयनं शय्या, आसनम् आस्थायिका, भोजनम् अदनम् इति एतेषु विहारशय्यासनभोजनेषु । एकः परोक्षः सन् असत्कृतः असि परिभूतः असि अथवा अपि हे अच्युत तत् समक्षं तत् शब्दः क्रियाविशेषणार्थः प्रत्यक्षं वा असत्कृतः असि तत् सर्वम् अपराधजातं क्षामये क्षमां कारये त्वाम् अहम् अप्रमेयं प्रमाणातीतम् ॥ ४२ ॥