अध्याय 11 - श्लोक 48

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥

na vedayajñādhyayanairna dānairna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra .. 48 ..


न तो वेद और यज्ञों के अध्ययनद्वारा अर्थात् न तो चारों वेदों का यथावत् अध्ययन करनेसे और न यज्ञों का अध्ययन करनेसे ही (मैं दर्शन दे सकता हूँ)।

वेदों के अध्ययनसे ही यज्ञों का अध्ययन सिद्ध हो सकता था, उसपर भी जो अलग यज्ञों के अध्ययनका ग्रहण है, वह यज्ञविषयक विशेष विज्ञान के उपलक्षण के लिये है।

वैसे ही न मनुष्य के बराबर तोलकर सुवर्णादि दान करनेसे, न श्रौत-स्मार्तादि अग्निहोत्ररूप क्रियाओंसे और न चान्द्रायण आदि उग्र तपोंसे ही मैं अपने ऐसे रूप का दर्शन दे सकता हूँ। हे कुरुप्रवीर! जैसा विश्वरूप तुझे दिखाया गया है वैसा मैं तेरे सिवा इस मनुष्यलोकमें और किसीके द्वारा नहीं देखा जा सकता ॥ ४८ ॥

तात्पर्य पढ़ें

न वेदयज्ञाध्ययनैः न दानैः चतुर्णाम् अपि

वेदानाम् अध्ययनैः यथावद् यज्ञाध्ययनैः च ।

वेदाध्ययनैः एव यज्ञाध्ययनस्य सिद्धत्वात्

पृथग् यज्ञाध्ययनग्रहणं यज्ञविज्ञानोप-लक्षणार्थम् ।

तथा न दानैः तुलापुरुषादिभिः न च क्रियाभिः अग्निहोत्रादिभिः श्रौतादिभिः न अपि तपोभिः उग्रैः चान्द्रायणादिभिः उग्रैः घोरैः एवंरूपो यथादर्शितं विश्वरूपं यस्य सः अहम् एवंरूपः शक्यो न शक्यः अहं नृलोके मनुष्यलोके द्रष्टुं त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥