अध्याय 13 - श्लोक 16

किं च—
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६ ॥

kiṃ ca—
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam .
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca .. 16 ..


वह ज्ञेय प्रत्येक शरीर में आकाशके समान अविभक्त और एक है। तो भी समस्त प्राणियों में विभक्त हुआ-सा स्थित है; क्योंकि उसकी प्रतीति शरीरों में ही हो रही है।

तथा वह ज्ञेय स्थितिकालमें भूतभर्तृ—भूतोंका धारण-पोषण करनेवाला, प्रलयकालमें ग्रसिष्णु—सबका संहार करनेवाला और उत्पत्तिके समय प्रभविष्णु—सबको उत्पन्न करनेवाला है, जैसे कि मिथ्याकल्पित सर्पादिके (उत्पत्ति, स्थिति और नाशके कारण) रज्जु आदि होते हैं ॥ १६ ॥

यदि सर्वत्र विद्यमान होते हुए भी ज्ञेय प्रत्यक्ष नहीं होता, तो क्या वह अन्धकार है? नहीं। तो क्या है—

तात्पर्य पढ़ें

अविभक्तं च प्रतिदेहं व्योमवत् तद् एकं भूतेषु सर्वप्राणिषु विभक्तम् इव च स्थितं देहेष्वेव विभाव्यमानत्वात्।

भूतभर्तृ च भूतानि बिभर्ति इति तद् ज्ञेयं भूतभर्तृ च स्थितिकाले। प्रलयकाले ग्रसिष्णु ग्रसनशीलम्। उत्पत्तिकाले प्रभविष्णु च प्रभवनशीलम्। यथा रज्ज्वादिः सर्पादेः मिथ्याकल्पितस्य ॥ १६ ॥

किं च सर्वत्र विद्यमानं सद् न उपलभ्यते चेद् ज्ञेयं तमः तर्हि। न किं तर्हि—