ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १७ ॥
jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate .
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam .. 17 ..
वह ज्ञेय (परमात्मा) समस्त सूर्यादि ज्योतियोंका भी परम ज्योति है; क्योंकि आत्मचैतन्यके प्रकाशसे देदीप्यमान होकर ही ये सूर्य आदि समस्त ज्योतियाँ प्रकाशित हो रही हैं।
‘जिस तेजसे प्रदीप्त होकर सूर्य तपता है’ ‘उसीके प्रकाशसे यह सब कुछ प्रकाशित है’ इत्यादि श्रुतिप्रमाणोंसे और यहीं कहे हुए ‘यदादित्यगतं तेजः’ इत्यादि स्मृतिवाक्योंसे भी उपर्युक्त बात ही सिद्ध होती है।
तथा वह ज्ञेय अन्धकारसे—अज्ञानसे परे अर्थात् अस्पृष्ट बतलाया जाता है।
ज्ञान आदिका सम्पादन करना बहुत दुर्घट है— ऐसी बुद्धिसे उत्साहरहित—खिन्नचित्त हुए साधकको उत्साहित करनेके लिये कहते हैं—
ज्ञान अर्थात् अमानित्व आदि ज्ञानके साधन, ज्ञेय अर्थात् ‘ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि’ इत्यादि वाक्योंसे बतलाया हुआ परमात्माका स्वरूप और ज्ञानगम्य—ज्ञेय ही जान लिया जानेपर ज्ञानका फल होनेके कारण (पहले) ज्ञानगम्य कहा जाता है और जब जान लिया जाता है उस अवस्थामें ज्ञेय कहलाता है।
ये तीनों ही समस्त प्राणिमात्रके अन्त:करणमें विशेषरूपसे स्थित हैं; क्योंकि ये तीनों वहीं प्रकाशित होते हैं ॥ १७ ॥
उपर्युक्त समस्त अर्थका उपसंहार करनेके लिये यह श्लोक आरम्भ किया जाता है—
तात्पर्य पढ़ें
ज्योतिषाम् आदित्यानाम् अपि तद् ज्ञेयं ज्योतिः । आत्मचैतन्यज्योतिषा इद्धानि हि आदित्यादीनि ज्योतींषि दीप्यन्ते ।
‘येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः’ ‘तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ (श्वे० उ० ६। १४) इत्यादिश्रुतिभ्यः । स्मृतेः च इह एव ‘यदादित्यगतं तेजः’ इत्यादेः ।
तमसः अज्ञानात् परम् अस्पृष्टम् उच्यते ।
ज्ञानादेः दुःसम्पादनबुद्ध्या प्राप्तावसादस्य
उत्तम्भनार्थम् आह—
ज्ञानम् अमानित्वादि । ज्ञेयम् ‘ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि’ इत्यादिना उक्तम् ज्ञानगम्यं ज्ञेयम् एव ज्ञातं सद् ज्ञानफलम् इति ज्ञानगम्यम् उच्यते। ज्ञायमानं तु ज्ञेयम्।
तद् एतत् त्रयम् अपि हृदि बुद्धौ सर्वस्य प्राणिजातस्य विष्ठितं विशेषेण स्थितम्। तत्र एव हि त्रयं विभाव्यते॥ १७॥
यथोक्तार्थोपसंहारार्थः अयं श्लोक आरभ्यते—
यथोक्तार्थोपसंहारार्थः अयं श्लोक आरभ्यते—