अध्याय 13 - श्लोक 24

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४ ॥

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā .
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare .. 24 ..


शब्दादि विषयोंसे श्रोत्रादि इन्द्रियोंको हटाकर उनका मनमें निरोध करके और मनको अन्तरात्मामें (निरोध करके) जो एकाग्रभावसे चिन्तन करते रहना है, उसका नाम ध्यान है। तथा ‘जैसे बगुला ध्यान करता है’ ‘जैसे पृथिवी ध्यान करती है’ ‘जैसे पर्वत ध्यान करते हैं’ इत्यादि उपमा दी जानेके कारण तैलधाराकी भाँति निरन्तर अविच्छिन्नभावसे चिन्तन करनेका नाम ध्यान है, उस ध्यानद्वारा कितने ही योगी लोग आत्मामें—बुद्धिमें, आत्माको यानी प्रत्यक् चेतनको आत्मासे—ध्यानाभ्यासद्वारा शुद्ध हुए अन्तःकरणसे—देखते हैं।

अन्य कई योगीजन सांख्ययोगके द्वारा (देखते हैं)—‘सत्त्व, रज और तम—ये तीनों गुण मुझसे देखे जानेवाले हैं और मैं उनसे भिन्न उनके व्यापारका साक्षी, उन गुणोंसे विलक्षण और नित्य (चेतन) आत्मा हूँ’ इस प्रकारके चिन्तनका नाम सांख्य है, यही योग है, ऐसे सांख्ययोगके द्वारा—‘आत्मामें आत्माको देखते हैं।’

तथा अपर योगीजन कर्मयोगके द्वारा ईश्वरार्पणबुद्धिसे अनुष्ठान की हुई चेष्टाका नाम कर्म है, वही योगका साधन होनेके कारण गौणरूपसे योग कहा जाता है, उस कर्मयोगके द्वारा अन्तःकरणकी शुद्धि और ज्ञानप्राप्तिके क्रमसे (आत्मामें आत्माको देखते हैं) ॥ २४ ॥

तात्पर्य पढ़ें

ध्यानेन ध्यानं नाम शब्दादिभ्यो विषयेभ्यः श्रोत्रादीनि करणानि मनसि उपसंहृत्य मनः च प्रत्यक् चेतयितरि एकाग्रतया यत् चिन्तनं तद् ध्यानम् । तथा ‘ध्यायतीव बकः’ ‘ध्यायतीव पृथिवी ध्यायन्तीव पर्वताः’ ( छा० उ० ७ । ६ । १ ) इति उपमोपादानात् तैलधारावत् सन्ततः अविच्छिन्नप्रत्ययो ध्यानं तेन ध्यानेन आत्मनि बुद्धौ पश्यन्ति आत्मानं प्रत्यक् चेतनम् आत्मना ध्यानसंस्कृतेन अन्तःकरणेन केचिद् योगिनः ।

अन्ये साङ्ख्येन योगेन साङ्ख्यं नाम— इमे सत्त्वरजस्तमांसि गुणा मया दृश्या अहं तेभ्यः अन्यः तद्व्यापारसाक्षिभूतो नित्यो गुणविलक्षण आत्मा इति चिन्तनम् एष साङ्ख्यो योगः तेन पश्यन्ति आत्मानम् आत्मना इति वर्तते।

कर्मयोगेन कर्म एव योग ईश्वरार्पणबुद्ध्या अनुष्ठीयमानं घटनरूपं योगार्थत्वाद् योग उच्यते गुणतः तेन सत्त्वशुद्धिज्ञानोत्पत्ति-द्वारेण च अपरे ॥ २४ ॥