अध्याय 13 - श्लोक 30

यदा
भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३० ॥

yadā
bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati .
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā .. 30 ..


जिस समय (यह विद्वान्) भूतोंके अलग-अलग भावोंको—भूतोंकी पृथक्ताको, एक आत्मामें ही स्थित देखता है अर्थात् शास्त्र और आचार्यके उपदेशसे मनन करके आत्माको इस प्रकार प्रत्यक्षभावसे देखता है कि ‘यह सब कुछ आत्मा ही है।’

तथा उस आत्मासे ही सारा विस्तार—सबकी उत्पत्ति—विकास देखता है अर्थात् जिस समय ‘आत्मासे ही प्राण, आत्मासे ही आशा, आत्मासे ही संकल्प, आत्मासे ही आकाश, आत्मासे ही तेज, आत्मासे ही जल, आत्मासे ही अन्न, आत्मासे ही सबका प्रकट और लीन होना’ इत्यादि प्रकारसे सारा विस्तार आत्मासे ही हुआ देखने लगता है; उस समय वह ब्रह्मको प्राप्त हो जाता है—ब्रह्मरूप ही हो जाता है ॥ ३० ॥

एक ही आत्मा सब शरीरोंका आत्मा माना जानेसे, उसका उन सबके दोषोंसे सम्बन्ध होगा, ऐसी शंका होनेपर यह कहा जाता है—

तात्पर्य पढ़ें

यदा यस्मिन् काले भूतपृथग्भावं भूतानां पृथग्भावं पृथक्त्वम् एकस्थम् एकस्मिन् आत्मनि स्थितम् एकस्थम् अनुपश्यति शास्त्राचार्योपदेशतो मत्वा आत्मप्रत्यक्षत्वेन पश्यति ‘आत्मैवेदं सर्वम्’ (छा० उ० ७। २५। २) इति ।

तत एव च तस्माद् एव च विस्तारम् उत्पत्तिं विकासम् ‘आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नम्’ (छा० उ० ७। २६। १) इति एवम् आदिप्रकारैः विस्तारं यदा पश्यति ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्म एव भवति तदा तस्मिन् काले इत्यर्थः ॥ ३० ॥

एकस्य आत्मनः सर्वदेहात्मत्वे तद्दोषसम्बन्धे प्राप्ते इदम् उच्यते—