अध्याय 13 - श्लोक 34

ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४ ॥

jñānacakṣuṣā .
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param .. 34 ..


जो पुरुष शास्त्र और आचार्य के उपदेशसे उत्पन्न आत्मसाक्षात्काररूप ज्ञाननेत्रों द्वारा, पहले बतलाये हुए क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके अन्तरको—उनकी पारस्परिक विलक्षणताको इस पूर्वदर्शित प्रकारसे जान लेते हैं, और वैसे ही अव्यक्त नामक अविद्यारूप भूतोंकी प्रकृति के मोक्षको, यानी उसका अभाव कर देनेको भी जानते हैं, वे परमार्थतत्त्वस्वरूप ब्रह्मको प्राप्त हो जाते हैं, पुनर्जन्म नहीं पाते ॥ ३४ ॥

उत्पन्न होनेवाली सभी वस्तुएँ क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके संयोगसे उत्पन्न होती हैं, यह बात कही गयी। सो वह किस प्रकारसे (उत्पन्न होती हैं?) यह दिखलानेके लिये ‘परं भूयः’ इत्यादि श्लोकोंवाले चतुर्दश अध्यायका आरम्भ किया जाता है।

अथवा ईश्वर के अधीन रहकर ही क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ जगत्के कारण हैं, सांख्यवादियों के मतानुसार स्वतन्त्रतासे नहीं। यह बात दिखलानेके लिये (यह अध्याय आरम्भ किया जाता है)।

तथा जो यह कहा कि प्रकृतिमें स्थित होना और गुण विषयक आसक्ति—यही संसारका कारण है, सो किस गुणमें किस प्रकारसे आसक्ति होती है ? गुण कौन-से हैं ? वे कैसे बाँधते हैं ? गुणों से छुटकारा कैसे होता है ? तथा मुक्तका लक्षण क्या है ? यह सब बातें बतलानेके लिये भी इस अध्यायका आरम्भ किया जाता है—

श्रीभगवान् बोले—

तात्पर्य पढ़ें

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः यथाव्याख्यातयोः एवं यथा-प्रदर्शितप्रकारेण अन्तरम् इतरेतरवैलक्षण्यविशेषं ज्ञानचक्षुषा शास्त्राचार्योपदेशजनितम् आत्म-प्रत्ययिकज्ञानं चक्षुः तेन ज्ञानचक्षुषा भूतप्रकृति-मोक्षं च भूतानां प्रकृतिः अविद्यालक्षणा अव्यक्ताख्या तस्या भूतप्रकृतेः मोक्षणम् अभावगमनं च ये विदुः विजानन्ति यान्ति गच्छन्ति ते परं परमार्थतत्त्वं ब्रह्म न पुनः देहम् आददते इत्यर्थः ॥ ३४ ॥

सर्वम् उत्पद्यमानं क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगाद् उत्पद्यते

इति उक्तं तत् कथम् इति तत्प्रदर्शनार्थं ‘परं’

भूयः’ इत्यादिः अध्याय आरभ्यते ।

अथवा ईश्वरपरतन्त्रयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः

जगत्कारणत्वं न तु साङ्ख्यानाम् इव स्वतन्त्रयोः

इति एवम् अर्थम् ।

प्रकृतिस्थत्वं गुणेषु च सङ्गः संसारकारणम्

इति उक्तं कस्मिन् गुणे कथं सङ्गः के वा गुणाः

कथं वा ते बध्नन्ति इति गुणेभ्यः च मोक्षणं

कथं स्याद् मुक्तस्य च लक्षणं वक्तव्यम् इति

एवम् अर्थं च—

इति श्रीमहाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन-संवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥