इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ५ ॥
mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca .
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ .. 5 ..
महाभूत यानी सूक्ष्मभूत, वे सब विकारों में व्यापक होनेके कारण महान् भी हैं और भूत भी हैं, इसलिये वे महाभूत कहे जाते हैं। स्थूल पञ्चभूत तो इन्द्रियगोचर-शब्दसे कहे जायँगे, इसलिये यहाँ महाभूत-शब्दसे सूक्ष्म पञ्चमहाभूतोंका ग्रहण है।
महाभूतोंका कारण अहं-प्रत्ययरूप अहंकार तथा अहंकारकी कारणरूपा निश्चयात्मिका बुद्धि और उसकी भी कारणरूपा अव्यक्त प्रकृति; अर्थात् जो व्यक्त नहीं है ऐसी अव्यक्त नामक अव्याकृत—ईश्वर-शक्ति जो कि ‘मम माया दुरत्यया’ इत्यादि वचनोंसे
यहाँ ‘एव’ शब्द प्रकृतिको विशेषरूपसे बतलानेके लिये है और ‘च’ शब्द सारे भेदका समुच्चय करनेके लिये है। अभिप्राय यह कि यही आठ प्रकारसे विभक्त हुई अपरा प्रकृति है।
तथा दस इन्द्रियाँ अर्थात् श्रोत्रादि पाँच ज्ञान उत्पन्न करनेवाली होनेके कारण ज्ञानेन्द्रियाँ और वाणी आदि पाँच कर्म सम्पादन करनेवाली होनेसे कर्मेन्द्रियाँ और एक ग्यारहवाँ संकल्प-विकल्पात्मक मन तथा शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध—ये पाँच इन्द्रियोंके विषय। इन सबको ही सांख्यमतावलम्बी चौबीस तत्त्व कहते हैं ॥ ५ ॥
अब ‘जिन इच्छा आदिको वैशेषिकमतावलम्बी
आत्माके धर्म मानते हैं वे भी क्षेत्रके ही धर्म हैं
आत्माके नहीं’ यह बात भगवान् कहते हैं—
तात्पर्य पढ़ें
महाभूतानि महान्ति च तानि सर्वविकार-
व्यापकत्वाद् भूतानि च सूक्ष्माणि । स्थूलानि
तु इन्द्रियगोचरशब्देन अभिधायिष्यन्ते ।
अहङ्कारो महाभूतकारणम् अहम्प्रत्ययलक्षणः ।
अहङ्कारकारणं बुद्धिः अध्यवसायलक्षणा ।
तत्कारणम् अव्यक्तम् एव च न व्यक्तम् अव्यक्तम्
अव्याकृतम् ईश्वरशक्तिः ‘मम माया दुरत्यया’
इति उक्तम्।
एवशब्दः प्रकृत्यवधारणार्थं एतावती
एव अष्टधा भिन्ना प्रकृतिः। च शब्दो भेद-
समुच्चयार्थः ।
इन्द्रियाणि दश श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्ध्युत्पादक-
त्वाद् बुद्धीन्द्रियाणि वाक्पाण्यादीनि पञ्च
कर्मनिर्वर्तकत्वात् कर्मेन्द्रियाणि तानि दश । एकं
च किं तन्मन एकादशं सङ्कल्पाद्यात्मकम्
पञ्च चेन्द्रियगोचराः शब्दादयो विषयाः ।
आचक्षते ॥ ५ ॥
अथ इदानीम् आत्मगुणा इति यान् आचक्षते
वैशेषिकाः ते अपि क्षेत्रधर्मा एव न तु क्षेत्रज्ञस्य