अध्याय 14 - श्लोक 1

श्रीभगवानुवाच—
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १ ॥

śrībhagavānuvāca—
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam .
yajñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ .. 1 ..


‘परम्’ इस पदका दूरस्थ ‘ज्ञानम्’ पदके साथ सम्बन्ध है।

समस्त ज्ञानोंमें उत्तम परम ज्ञानको अर्थात् जो पर वस्तुविषयक होनेसे परम है और उत्तम फलयुक्त होनेके कारण समस्त ज्ञानोंमें उत्तम है, उस परम उत्तम ज्ञानको, यद्यपि पहलेके सब अध्यायोंमें बार-बार कह आया हूँ, तो भी फिर भली प्रकार कहूँगा।

यहाँ ‘ज्ञानोंमेंसे’ इस शब्दसे अमानित्वादि ज्ञान-साधनोंका ग्रहण नहीं है। किंतु यज्ञादि ज्ञेय वस्तुविषयक ज्ञानोंका ग्रहण है।

वे यज्ञादिविषयक ज्ञान मोक्षके लिये उपयुक्त नहीं हैं और यह (जो इस अध्यायमें बतलाया जाता है वह) मोक्षके लिये उपयुक्त है, इसलिये ‘परम’ और ‘उत्तम’ इन दोनों शब्दोंसे श्रोताकी बुद्धिमें रुचि उत्पन्न करनेके लिये इसकी स्तुति करते हैं।

जिस ज्ञानको जानकर—पाकर सब मननशील संन्यासीजन इस देहबन्धनसे मुक्त होनेके बाद मोक्षरूप परम सिद्धिको प्राप्त हुए हैं, (ऐसा परम ज्ञान कहूँगा) ॥ १ ॥

इस (ज्ञानद्वारा प्राप्त हुई) सिद्धिकी अव्यभिचारिता-नित्यता दिखलाते हैं—

तात्पर्य पढ़ें

परं ज्ञानम् इति व्यवहितेन सम्बन्धः।

भूयः पुनः पूर्वेषु सर्वेषु अध्यायेषु असकृद् उक्तम् अपि प्रवक्ष्यामि। तत् च परं परवस्तु-विषयत्वात्, किं तत्, ज्ञानं सर्वेषां ज्ञानानाम् उत्तमम् उत्तमफलत्वात्।

ज्ञानानाम् इति न अमानित्वादीनां किं तर्हि

यज्ञादिज्ञेयवस्तुविषयाणाम् इति।

तानि न मोक्षाय इदं तु मोक्षाय इति

परोत्तमशब्दाभ्यां स्तौति श्रोतृबुद्धिरुच्युत्पादना-

र्थम्।

यद् ज्ञात्वा यद् ज्ञानम् ज्ञात्वा प्राप्य मुनयः सन्न्यासिनो मननशीलाः सर्वे परां सिद्धिं मोक्षाख्याम् इतः अस्माद् देहबन्धनाद् ऊर्ध्वं गताः प्राप्ताः ॥ १ ॥

अस्याः च सिद्धेः ऐकान्तिकत्वं दर्शयति—