ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११ ॥
sarvadvāreṣu dehe’sminprakāśa upajāyate .
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta .. 11 ..
जब इस शरीर के समस्त द्वारोंमें, यानी आत्मा की उपलब्धिके द्वारभूत जो श्रोत्रादि सब इन्द्रियाँ हैं उनमें, प्रकाश उत्पन्न हो—अन्तःकरण यानी बुद्धिकी वृत्तिका नाम ‘प्रकाश’ है और यही ‘ज्ञान’ है। यह ज्ञान नामक प्रकाश जब शरीर के समस्त द्वारोंमें उत्पन्न हो—तब इस ज्ञान के प्रकाशरूप चिह्नसे ही समझना चाहिये कि सत्त्वगुण बढ़ा है ॥ ११ ॥
उत्पन्न हुए रजोगुणके चिह्न ये होते हैं—
तात्पर्य पढ़ें
सर्वद्वारेषु आत्मन उपलब्धिद्वाराणि श्रोत्रादीनि सर्वाणि करणानि तेषु सर्वद्वारेषु अन्तः-करणस्य बुद्धेः वृत्तिः प्रकाशो देहे अस्मिन् उपजायते। तद् एव ज्ञानं यदा एवं प्रकाशो ज्ञानाख्य उपजायते तदा ज्ञानप्रकाशेन लिङ्गेन विद्याद् विवृद्धम् उद्भूतं सत्त्वम् इति उत अपि ॥ ११ ॥
रजस उद्भूतस्य इदं चिह्नम्—