ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ ॥
kiṃ ca—
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ .
jaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ .. 18 ..
सत्त्वगुणमें यानी सात्त्विक भावोंमें स्थित पुरुष उच्च स्थानको जाते हैं अर्थात् देवलोक आदि उच्च लोकोंमें उत्पन्न होते हैं। और राजस पुरुष बीचमें रहते हैं अर्थात् मनुष्य-योनियोंमें उत्पन्न होते हैं।
तथा जघन्य गुण के आचरणों में स्थित हुए अर्थात् जो जघन्य—निन्दनीय गुण है, उस तमोगुणके कार्य—निद्रा और आलस्य आदिमें स्थित हुए मूढ़—तामसी पुरुष नीचे गिरते हैं—वे पशु, पक्षी आदि योनियोंमें उत्पन्न होते हैं ॥ १८ ॥
प्रकृतिमें स्थित होनारूप मिथ्याज्ञानसे युक्त पुरुष का सुख-दुःख-मोहात्मक भोगरूप गुणोंमें ‘मैं सुखी, दुःखी अथवा मूढ़ हूँ’ इस प्रकारका जो सङ्ग है, वह सङ्ग ही इस पुरुषकी अच्छी-बुरी योनियोंमें जन्म-प्राप्तिरूप संसारका कारण है। यह बात जो पहले तेरहवें अध्यायमें संक्षेपसे कही थी, उसीको यहाँ ‘सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः’ इस श्लोकसे लेकर (उपर्युक्त श्लोकतक) गुणोंका स्वरूप, गुणोंका कार्य, अपने कार्यद्वारा गुणोंका बन्धकत्व तथा गुणोंके कार्यद्वारा बँधे हुए
पुरुषकी जो गति होती है, इन सब मिथ्याज्ञानरूप अज्ञानमूलक बन्धनके कारणोंको, विस्तारपूर्वक बतलाकर, अब यथार्थ ज्ञानसे मोक्ष (कैसे होता है सो) बतलाना चाहिये, इसलिये भगवान् बोले—
तात्पर्य पढ़ें
ऊर्ध्वं गच्छन्ति देवलोकादिषु उत्पद्यन्ते सत्त्वस्थाः सत्त्वगुणवृत्तस्थाः । मध्ये तिष्ठन्ति मनुष्येषु उत्पद्यन्ते राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तस्था जघन्यः च असौ गुणः च जघन्यगुणः तमः तस्य वृत्तं निद्रालस्यादि तस्मिन् स्थिता जघन्यगुणवृत्तस्था मूढा अधो गच्छन्ति पश्चादिषु उत्पद्यन्ते तामसाः ॥ १८ ॥
पुरुषस्य प्रकृतिस्थत्वरूपेण मिथ्याज्ञानेन युक्तस्य भोग्येषु गुणेषु सुखदुःखमोहात्मकेषु सुखी दुःखी मूढः अहम् अस्मि इति एवंरूपो यः सङ्गः तत् कारणं पुरुषस्य सदसद्योनिजन्म-प्राप्तिलक्षणस्य संसारस्य, इति समासेन पूर्वाध्याये यद् उक्तं तद् इह ‘सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः’ इत्यत आरभ्य गुणस्वरूपं गुणवृत्तं स्ववृत्तेन च गुणानां बन्धकत्वं गुणवृत्तनिबद्धस्य
च पुरुषस्य या गतिः इति एतत्सर्वं मिथ्याज्ञानम् अज्ञानमूलं बन्धकारणं विस्तरेण उक्त्वा अधुना सम्यग्दर्शनाद् मोक्षो वक्तव्य इति आह भगवान्—