शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca .
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca .. 27 ..
अभिप्राय यह है कि जिस ईश्वरीय शक्तिसे भक्तोंपर अनुग्रह आदि करनेके लिये ब्रह्म प्रवर्तित होता है, वह शक्ति, मैं ब्रह्म ही हूँ; क्योंकि शक्ति और शक्तिमान्में भेद नहीं होता।
अथवा (ऐसा समझना चाहिये कि) ब्रह्म-शब्दका वाच्य होनेके कारण यहाँ सगुण ब्रह्मका ग्रहण है, उस सगुण ब्रह्मका मैं निर्विकल्प—निर्गुण ब्रह्म ही प्रतिष्ठा–आश्रय हूँ, दूसरा कोई नहीं।
किन विशेषणोंसे युक्त सगुण ब्रह्मका?
जो अमृत अर्थात् मरण-धर्मसे रहित है और अविनाशी अर्थात् क्षय होनेसे रहित है, उसका।
तथा ज्ञाननिष्ठारूप शाश्वत–नित्य धर्मका और उससे होनेवाले ऐकान्तिक एकमात्र निश्चित परम आनन्दका भी, मैं ही आश्रय हूँ। ‘अहं प्रतिष्ठा’ यह पद यहाँ अनुवृत्तिसे लिया गया है ॥ २७ ॥
क्योंकि ब्रह्म—परमात्माकी प्रतिष्ठा में हूँ। जिसमें तिष्ठित हो वह प्रतिष्ठा है, इस व्युत्पत्तिके अनुसार मैं अन्तरात्मा (ब्रह्मकी) प्रतिष्ठा हूँ।
कैसे ब्रह्मकी? (सो कहते हैं—)
जो अमृत-अविनाशी, अव्यय-निर्विकार, शाश्वत-नित्य, धर्मस्वरूप—ज्ञानयोगरूप धर्मद्वारा प्राप्तव्य और ऐकान्तिक सुखस्वरूप अर्थात् व्यभिचाररहित आनन्दमय उस ब्रह्मकी मैं प्रतिष्ठा हूँ।
अमृत आदि स्वभाववाले परमात्माकी प्रतिष्ठा अन्तरात्मा ही है; क्योंकि यथार्थ ज्ञानसे वही परमात्मा-रूपसे निश्चित होता है। यही बात ‘ब्रह्मभूयाय कल्पते’ इस पदसे कही गयी है।
क्योंकि कर्म करनेवालोंका कर्मफल और ज्ञानियोंका ज्ञानफल मेरे अधीन है। इसलिये जो भक्तियोगसे मुझे भजते हैं, वे भी मेरी कृपासे गुणातीत होकर ज्ञान-प्राप्तिके क्रमसे, मोक्षलाभ करते हैं; तो फिर आत्मतत्त्वको यथार्थ जाननेवालोंके लिये तो कहना ही क्या है। सुतराम् अर्जुनके न पूछनेपर भी अपना तत्त्व कहनेकी इच्छासे भगवान् ‘ऊर्ध्वमूलम्’ इत्यादि वचन बोले—
यहाँ पहले वैराग्यके लिये वृक्षस्वरूपकी कल्पना करके, संसारके स्वरूपका वर्णन करते हैं; क्योंकि संसारसे विरक्त हुए पुरुषको ही भगवान्का तत्त्व जाननेमें अधिकार है, अन्यको नहीं। अत: श्रीभगवान् बोले—
तात्पर्य पढ़ें
यया च ईश्वरशक्त्या भक्तानुग्रहादि-प्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिष्ठते प्रवर्तते सा शक्तिः ब्रह्म एव अहं शक्तिशक्तिमतोः अनन्यत्वाद् इति अभिप्रायः।
अथवा ब्रह्मशब्दवाच्यत्वात् सविकल्पकं
ब्रह्म तस्य ब्रह्मणो निर्विकल्पकः अहम् एव न अन्यः प्रतिष्ठा आश्रयः ।
किंविशिष्टस्य,
अमृतस्य अमरणधर्मकस्य अव्ययस्य व्ययरहितस्य ।
किं च शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञाननिष्ठालक्षणस्य सुखस्य तज्जनितस्य ऐकान्तिकस्य ऐकान्तनियतस्य च प्रतिष्ठा अहम् इति वर्तते ॥ २७ ॥
ब्रह्मणः परमात्मनो हि यस्मात् प्रतिष्ठा अहं प्रतितिष्ठति अस्मिन् इति प्रतिष्ठा अहं प्रत्यगात्मा।
कीदृशस्य ब्रह्मणः ।
अमृतस्य अविनाशिनः अव्ययस्य अविकारिणः शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञानयोगधर्मप्राप्यस्य सुखस्य आनन्दरूपस्य ऐकान्तिकस्य अव्यभिचारिणः ।
अमृतादिस्वभावस्य परमात्मनः प्रत्य-गात्मा प्रतिष्ठा सम्यग्ज्ञानेन परमात्मतया निश्चीयते। तद् एतत् ‘ब्रह्मभूयाय कल्पते’ इति उक्तम्।
यस्माद् मदधीनं कर्मिणां कर्मफलं ज्ञानिनां च ज्ञानफलम् अतो भक्तियोगेन मां ये सेवन्ते ते मत्प्रसादाद् ज्ञानप्राप्तिक्रमेण गुणातीता मोक्षं गच्छन्ति किमु वक्तव्यम् आत्मनः तत्त्वम् एव सम्यग् विजानन्त इति अतो भगवान् अर्जुनेन अपृष्टम् अपि आत्मनः तत्त्वं विवक्षुः उवाच— ऊर्ध्वमूलम् इत्यादि ।
तत्र तावद् वृक्षरूपककल्पनया वैराग्यहेतोः संसारस्वरूपं वर्णयति विरक्तस्य हि संसाराद् भगवत्तत्त्वज्ञाने अधिकारो न अन्यस्य इति—
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-
पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम
चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः
कृतौ श्रीभगवद्गीताभाष्ये गुणत्रयविभागयोगो नाम
चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥