अध्याय 14 - श्लोक 3

मम योनिर्महद्धह्य तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
सम्भवः सर्वभृतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥

mama yonirmahaddhahya tasmingarbhaṃ dadhāmyaham .
sambhavaḥ sarvabhṛtānāṃ tato bhavati bhārata .. 3 ..


मुझ ईश्वरकी माया—त्रिगुणमयी प्रकृति, समस्त भूतोंकी योनि अर्थात् कारण है। समस्त कार्योंसे यानी उत्पत्तिशील वस्तुओंसे बड़ी होनेके कारण और अपने विकारोंको धारण करनेवाली होनेसे प्रकृति को ‘महद् ब्रह्म’ इस विशेषणसे विशेषित की गयी है।

उस महत् ब्रह्मरूप योनिमें, मैं—क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ इन दो प्रकृतिरूप शक्तियोंवाला ईश्वर, हिरण्यगर्भके जन्मके बीजरूप गर्भको, यानी सब भूतोंकी उत्पत्तिके कारणरूप बीजको स्थापित किया करता हूँ। अर्थात् अविद्या, कामना, कर्म और उपाधिके स्वरूपका अनुवर्तन करनेवाले क्षेत्रको क्षेत्रज्ञसे संयुक्त किया करता हूँ।

हे भारत ! उस गर्भाधानसे हिरण्यगर्भकी उत्पत्ति- द्वारा समस्त भूतोंकी उत्पत्ति होती है ॥ ३ ॥

तात्पर्य पढ़ें

मम स्वभूता—मदीया माया त्रिगुणात्मिका प्रकृतिः योनिः सर्वभूतानां सर्वकार्येभ्यो महत्त्वाद् भरणात् च स्वविकाराणां महद् ब्रह्म इति योनिः एव विशिष्यते।

तस्मिन् महति ब्रह्मणि योनौ गर्भं हिरण्य-गर्भस्य जन्मनो बीजं सर्वभूतजन्मकारणं बीजं दधामि निक्षिपामि क्षेत्रक्षेत्रज्ञप्रकृतिद्वयशक्तिमान् ईश्वरः अहम् अविद्याकामकर्मोपाधिस्वरूपानु-विधायिनं क्षेत्रज्ञं क्षेत्रेण संयोजयामि इत्यर्थः ।

संभवः उत्पत्तिः सर्वभूतानां हिरण्यगर्भोत्पत्ति-द्वारेण ततः तस्माद् गर्भाधानाद् भवति हे भारत ॥ ३ ॥