अध्याय 17 - श्लोक 16

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥

manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ .
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate .. 16 ..


मनका प्रसाद अर्थात् मनकी परम शान्ति—स्वच्छता सम्पादन कर लेना, सौम्यता—जिसको सुमनसता कहते हैं वह मुखादिको प्रसन्न करनेवाली अन्तःकरणकी शुद्ध-वृत्ति, मौन—अन्तःकरणका संयम, क्योंकि वाणीका संयम भी मनःसंयमपूर्वक ही होता है, अतः कार्यसे कारण कहा जाता है, मनका निरोध अर्थात् सब ओरसे साधारणभावसे मनका निग्रह और भली प्रकार भावकी शुद्धि अर्थात् दूसरोंके साथ व्यवहार करनेमें छल-कपटसे रहित होना, यह मानसिक तप कहलाता है। केवल वाणीविषयक मन के संयमका नाम मौन है और सामान्यभावसे संयम करनेका नाम आत्मनिग्रह है—यह भेद है ॥ १६ ॥

उपर्युक्त कायिक, वाचिक और मानसिक तप मनुष्यों द्वारा किये जानेपर, सात्त्विक आदि भेदोंसे तीन प्रकारके कैसे होते हैं ? सो बतलाते हैं—

तात्पर्य पढ़ें

मनःप्रसादो मनसः प्रशान्तिः स्वच्छतापादनं मनसः प्रसादः। सौम्यत्वं यत् सौमनस्यम् आहुः मुखादिप्रसादकार्या अन्तःकरणस्य वृत्तिः, मौनं वाक्संयमः अपि मनःसंयमपूर्वको भवति इति कार्येण कारणम् उच्यते मनःसंयमो मौनम् इति। आत्मविनिग्रहो मनोनिरोधः सर्वतः सामान्यरूप आत्मविनिग्रहो वाग्विषयस्य एव मनसः संयमो मौनम् इति विशेषः। भावसंशुद्धिः परैः व्यवहारकाले अमायावित्वं भावसंशुद्धिः इति एतत् तपो मानसम् उच्यते ॥ १६ ॥

यथोक्तं कायिकं वाचिकं मानसं च तपः तं नरैः सत्त्वादिभेदेन कथं त्रिविधं भवति इति उच्यते—