साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥
pañcemāni mahābāho kāraṇāni nibodha me
sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām .. 13 ..
हे महाबाहो! इन आगे कहे जानेवाले पाँच कारणोंको अर्थात् कर्मके साधनोंको, तू मुझसे जान।
अगले उपदेशमें अर्जुनके चित्तको लगानेके लिये और अधिष्ठानादिके ज्ञानकी कठिनता दिखानेके लिये, उन पाँचों कारणोंको जाननेयोग्य बतलाकर, उनकी स्तुति करते हैं।
जिस शास्त्रमें जाननेयोग्य पदार्थोंकी संख्या (गणना) की जाय उसका नाम सांख्य अर्थात् वेदान्त है। कृतान्त भी उसीका विशेषण है। ‘कृत’ कर्मको कहते हैं, जहाँ उसका अन्त अर्थात् जहाँ कर्मोंकी समाप्ति हो जाती है वह ‘कृतान्त’ है—यानी कर्मोंका अन्त है। ‘यावानर्थं उदपाने’ ‘सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते’ इत्यादि वचन भी आत्मज्ञान उत्पन्न होनेपर समस्त कर्मोंकी निवृत्ति दिखलाते हैं।
इसलिये (कहते हैं कि) उस आत्मज्ञानप्रद कृतान्त—सांख्यमें यानी वेदान्तशास्त्रमें समस्त कर्मोंकी सिद्धिके लिये कहे हुए (उन पाँच कारणोंको तू मुझसे सुन) ॥ १३ ॥
वे (पाँच कारण) कौन-से हैं! सो बतलाते हैं—
तात्पर्य पढ़ें
पञ्च इमानि वक्ष्यमाणानि हे महाबाहो कारणानि निर्वर्तकानि निबोध मे मम इति।
उत्तरत्र चेतःसमाधानार्थं वस्तुवैषम्य- प्रदर्शनार्थं च तानि कारणानि ज्ञातव्यतया स्तौति।
साङ्ख्ये ज्ञातव्याः पदार्थाः सङ्ख्यायन्ते यस्मिन् शास्त्रे तत् साङ्ख्यं वेदान्तः। कृतान्ते इति तस्य एव विशेषणं कृतम् इति कर्म उच्यते तस्य अन्तः कृतस्य परिसमाप्तिः यत्र स कृतान्तः कर्मान्त इति एतत्। ‘यावानर्थं उदपाने’ ‘सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते’ इति आत्मज्ञाने सञ्जाते सर्वकर्मणां निवृत्तिं दर्शयति।
अतः तस्मिन् आत्मज्ञानार्थं साङ्ख्ये कृतान्ते वेदान्ते प्रोक्तानि कथितानि सिद्धये निष्पत्त्यर्थं सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥
कानि तानि इति उच्यते—