अध्याय 18 - श्लोक 15

अधिष्ठानम् इच्छाद्वेषसुखदुःखज्ञानादीनाम्
अभिव्यक्तेः आश्रयः अधिष्ठानं शरीरम् तथा
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥

adhiṣṭhānam icchādveṣasukhaduḥkhajñānādīnām
abhivyakteḥ āśrayaḥ adhiṣṭhānaṃ śarīram tathā
śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ .
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ .. 15 ..


मन, वाणी और शरीर से अर्थात् इन तीनोंके द्वारा; मनुष्य जो कुछ न्याययुक्त—धर्ममय-शास्त्रीय अथवा धर्म-विरुद्ध—अशास्त्रीय कर्म करता है, उन सबके ये उपर्युक्त पाँच हेतु यानी कारण हैं। जीवन के लिये जो कुछ आँख खोलने-मूँदने आदिकी भी चेष्टाएँ की जाती हैं, वे भी, पहले किये हुए पुण्य और पाप का ही परिणाम हैं। अतः न्याय और विपरीत (अन्याय)-के ग्रहणसे ऐसी समस्त चेष्टाओंका भी ग्रहण हो जाता है।

पू०—जब कि अधिष्ठानादि ही समस्त कर्मोंके कारण हैं, तब यह कैसे कहा जाता है कि मन, वाणी और शरीर से कर्म करता है ?

उ०—यह दोष नहीं है। विहित और निषेधरूप सारे कर्म शरीर, वाणी और मन इन्हीं तीनोंकी प्रधानतासे होनेवाले हैं, तथा देखना-सुनना आदि जीवननिमित्तक चेष्टाएँ भी उन्हीं कर्मोंकी अङ्गभूत हैं, इसलिये समस्त कर्मोंको तीन भागोंमें बाँटकर ऐसा कहते हैं कि जो कुछ भी शरीर आदि द्वारा कर्म करता है; (क्योंकि) फलभोगके समय भी शरीर आदि प्रधान कारणों द्वारा ही फल भोगा जाता है। सुतरां उपर्युक्त अधिष्ठानादि पाँच कारणोंकी हेतुता ठीक है, इसमें विरोध नहीं है ॥ १५ ॥

तात्पर्य पढ़ें

शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म त्रिभिः एतैः प्रारभते निर्वर्तयति नरो न्याय्यं वा धर्म्यं शास्त्रीयम्, विपरीतं वा अशास्त्रीयम् अधर्म्यम् । यत् च अपि निमिषितचेष्टादि जीवनहेतुः तद् अपि पूर्वकृतधर्माधर्मयोः एव कार्यम् इति न्याय्यविपरीतयोः एव ग्रहणेन गृहीतम् । पञ्च एते यथोक्ताः तस्य सर्वस्य एव कर्मणो हेतवः कारणानि ।

ननु अधिष्ठानादीनि सर्वकर्मणां कारणानि कथम् उच्यते शरीरवाङ्मनोभिः कर्म प्रारभते इति ।

न एष दोषः, विधिप्रतिषेधलक्षणं सर्वं कर्म शरीरादित्रयप्रधानं तथा दर्शनश्रवणादि च जीवनलक्षणं त्रिधा एव राशीकृतम् उच्यते शरीरादिभिः आरभते इति, फलकाले अपि तत्प्रधानैः भुज्यते इति पञ्चानाम् एव हेतुत्वं न विरुध्यते ॥ १५ ॥