अध्याय 18 - श्लोक 20

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० ॥

sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate .
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam .. 20 ..


जिस ज्ञानके द्वारा मनुष्य अव्यक्त से लेकर स्थावरपर्यन्त समस्त भूतों में एकभाव—एक आत्मवस्तु, जो कि अपने स्वरूप से या धर्म से कभी क्षय नहीं होता, ऐसा अविनाशी और कूटस्थ नित्यतत्त्व देखता है। यहाँ भाव शब्द वस्तु-वाचक है।

तथा (जिस ज्ञानके द्वारा) उस आत्मतत्त्व को अलग-अलग प्रत्येक शरीर में विभागरहित अर्थात् आकाश के समान समभाव से स्थित देखता है, उस ज्ञान को अर्थात् अद्वैतभाव से आत्मसाक्षात्कार कर लेने को तू सात्त्विक ज्ञानपूर्ण ज्ञान जान।

जो द्वैतदर्शनरूप अयथार्थ ज्ञान है, वे राजस-तामस हैं, अतः वे संसार का उच्छेद करने में साक्षात् हेतु नहीं हैं ॥ २० ॥

तात्पर्य पढ़ें

सर्वभूतेषु अव्यक्तादिस्थावरान्तेषु भूतेषु येन ज्ञानेन एकं भावं वस्तु भावशब्दो वस्तुवाची एकम् आत्मवस्तु इत्यर्थः। अव्ययं न व्येति स्वात्मना धर्मैः वा कूटस्थनित्यम् इत्यर्थः। ईक्षते येन ज्ञानेन पश्यति।

तं च भावम् अविभक्तं प्रतिदेहं विभक्तेषु देहभेदेषु न विभक्तं तद् आत्मवस्तु व्योमवद् निरन्तरम् इत्यर्थः। तद् ज्ञानम् अद्वैतात्मदर्शनं सात्त्विकं सम्यग्दर्शनं विद्धि इति।

यानि द्वैतदर्शनानि असम्यग्भूतानि राजसानि तामसानि च इति न साक्षात् संसारोच्छित्तये भवन्ति ॥ २० ॥