अध्याय 18 - श्लोक 44

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥

kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam .
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam .. 44 ..


कृषि, गोरक्षा और वाणिज्य—भूमिमें हल चलानेका नाम ‘कृषि’ है, गौओंकी रक्षा करनेवाला ‘गोरक्ष’ है, उसका भाव ‘गौरक्ष्य’ यानी पशुओंको पालना है तथा क्रय-विक्रयरूप वणिक् कर्मका नाम ‘वाणिज्य’ है—ये तीनों वैश्यकर्म हैं अर्थात् वैश्यजातिके स्वाभाविक कर्म हैं।

वैसे ही शूद्र का भी परिचर्यात्मक अर्थात् सेवारूप कर्म स्वाभाविक है ॥ ४४ ॥

जातिके उद्देश्यसे कहे हुए इन कर्मोंका भली प्रकार अनुष्ठान किये जानेपर स्वर्गकी प्राप्तिरूप स्वाभाविक फल होता है।

क्योंकि ‘अपने कर्मोंमें तत्पर हुए वर्णाश्रमावलम्बी मरकर, परलोकमें कर्मोंका फल भोगकर, बचे हुए कर्मफलके अनुसार श्रेष्ठ देश, काल, जाति, कुल, धर्म, आयु, विद्या, आचार, धन, सुख और मेधा आदिसे युक्त, जन्म ग्रहण करते हैं’ इत्यादि स्मृति-वचन हैं और पुराणमें भी वर्णाश्रमियोंके लिये अलग-अलग लोकप्राप्तिरूप फलभेद बतलाया गया है।

परंतु दूसरे कारणसे (उनका प्रकारान्तरसे अनुष्ठान करनेपर) यह अब बतलाया जानेवाला फल होता है—

तात्पर्य पढ़ें

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं कृषिः च गौरक्ष्यं च वाणिज्यं च कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं कृषिः भूमेः विलेखनं गौरक्ष्यं गा रक्षति इति गोरक्षः तद्भावो गौरक्ष्यं पाशुपाल्यं वाणिज्यं वणिक्कर्म क्रयविक्रयादिलक्षणं वैश्यकर्म वैश्यजातेः कर्म वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

परिचर्यात्मकं शुश्रूषास्वभावं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥

एतेषां जातिविहितानां कर्मणां सम्य-

गनुष्ठितानां स्वर्गप्राप्तिः फलं स्वभावतः ।

‘वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलधर्मायुः-श्रुतवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते’ (आ० स्मृ० २। २। २। ३) इत्यादिस्मृतिभ्यः पुराणे च वर्णिनाम् आश्रमिणां च लोकफलभेद-विशेषस्मरणात् ।

कारणान्तरात् तु इदं वक्ष्यमाणं फलम्—