अध्याय 2 - श्लोक 38

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥

sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau .
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi .. 38 ..


सुख-दुःख को समान—तुल्य समझकर अर्थात् (उनमें) राग-द्वेष न करके तथा लाभ-हानि को और जय-पराजय को समान समझकर, उसके बाद तू युद्ध के लिये चेष्टा कर, इस तरह युद्ध करता हुआ तू पाप को प्राप्त नहीं होगा। यह प्रासङ्गिक उपदेश है ॥ ३८ ॥

‘स्वधर्ममपि चावेक्ष्य’ इत्यादि श्लोकों द्वारा शोक और मोह को दूर करने के लिये लौकिक न्याय बतलाया गया है, परंतु पारमार्थिक दृष्टि से यह बात नहीं है।

यहाँ प्रकरण परमार्थ-दर्शन का है, जो कि पहले (श्लोक ३०) तक कहा गया है। अब शास्त्र के विषय का विभाग दिखलाने के लिये ‘एषा तेऽभिहिता’ इस श्लोक-द्वारा उस (परमार्थ-दर्शन)-का उपसंहार करते हैं।

क्योंकि यहाँ शास्त्र के विषय का विभाग दिखलाया जाने से यह होगा कि आगे चलकर ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्’ इत्यादि जो दो निष्ठाओं को बतानेवाला शास्त्र है वह सुखपूर्वक समझाया जा सकेगा और श्रोतागण भी विषयविभागपूर्वक अनायास ही उसे ग्रहण कर सकेंगे। इसलिये कहते हैं—

तात्पर्य पढ़ें

सुखदुःखे समे तुल्ये कृत्वा रागद्वेषौ अकृत्वा इति एतत् । तथा लाभालाभौ जयाजयौ च समौ कृत्वा, ततो युद्धाय युज्यस्व घटस्व । न एवं युद्धं कुर्वन् पापम् अवाप्स्यसि इति एष उपदेशः प्रासङ्गिकः ॥ ३८ ॥

शोकमोहापनयनाय लौकिको न्यायः ‘स्वधर्ममपि चावेक्ष्य’ इत्याद्यैः श्लोकैः उक्तो न तु तात्पर्येण।

परमार्थदर्शनं तु इह प्रकृतं तत् च उक्तम् उपसंहरति ‘एषा तेऽभिहिता’ इति शास्त्रविषय-विभागप्रदर्शनाय ।

इह हि दर्शिते पुनः शास्त्रविषयविभागे उपरिष्टात् ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्’ इति निष्ठाद्वयविषयं शास्त्रं सुखं प्रवर्तिष्यते श्रोतारः च विषयविभागेन सुखं ग्रहीष्यन्ति इति अत आह—