अध्याय 2 - श्लोक 45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ ॥

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna .
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān .. 45 ..


वेद त्रैगुण्यविषयक हैं अर्थात् तीनों गुणों के कार्यरूप संसारको ही प्रकाशित करनेवाले हैं। परंतु हे अर्जुन! तू असंसारी हो—निष्कामी हो।

तथा निर्द्वन्द्व हो अर्थात् सुख-दुःख के हेतु जो परस्पर विरोधी (युग्म) पदार्थ हैं उनका नाम द्वन्द्व है, उनसे रहित हो और नित्य सत्त्वस्थ हो अर्थात् सदा सत्त्वगुणके आश्रित हो।

तथा निर्योगक्षेम हो। अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करने का नाम योग है और प्राप्त वस्तुके रक्षण का नाम क्षेम है, योगक्षेमको प्रधान मानने वाले की कल्याणमार्ग में प्रवृत्ति होनी अत्यन्त कठिन है, अतः तू योगक्षेमको न चाहनेवाला हो।

तथा आत्मवान् हो अर्थात् (आत्मविषयोंमें) प्रमादरहित हो। तुझ स्वधर्मानुष्ठान में लगे हुएके लिये यह उपदेश है ॥ ४५ ॥

सम्पूर्ण वेदोक्त कर्मों के जो अनन्त फल हैं, उन फलोंको यदि कोई न चाहता हो तो वह उन कर्मों का अनुष्ठान ईश्वरके लिये क्यों करे? इसपर कहते हैं, सुन—

तात्पर्य पढ़ें

त्रैगुण्यविषयाः त्रैगुण्यं संसारो विषयः प्रकाशयितव्यो येषां ते वेदाः त्रैगुण्यविषयाः त्वं तु निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन निष्कामो भव इत्यर्थः ।

निर्द्वन्द्वः सुखदुःखहेतू सप्रतिपक्षौ पदार्थौ द्वन्द्वशब्दवाच्यौ ततो निर्गतो निर्द्वन्द्वो भव। त्वं नित्यसत्त्वस्थः सदा सत्त्वगुणाश्रितो भव।

तथा निर्योगक्षेमः अनुपात्तस्य उपादानं योग उपात्तस्य रक्षणं क्षेमः, योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिः दुष्करा इति अतो निर्योगक्षेमो भव।

आत्मवान् अप्रमत्तः च भव । एष तव उपदेशः स्वधर्मम् अनुतिष्ठतः ॥ ४५ ॥

सर्वेषु वेदोक्तेषु कर्मसु यानि अनन्तानि फलानि तानि न अपेक्ष्यन्ते चेत् किमर्थं तानि ईश्वराय इति अनुष्ठीयन्ते इति, उच्यते शृणु—