इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo’ṅgānīva sarvaśaḥ.
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā .. 58 ..
जब यह ज्ञाननिष्ठा में स्थित हुआ संन्यासी कछुएके अङ्गोंकी भाँति अर्थात् जैसे कछुआ भय के कारण सब ओरसे अपने अङ्गों को संकुचित कर लेता है, उसी तरह सम्पूर्ण विषयोंसे सब ओरसे इन्द्रियों को खींच लेता है— भलीभाँति रोक लेता है तब उसकी बुद्धि प्रतिष्ठित होती है । इस वाक्य का अर्थ पहले कहा हुआ है ॥ ५८ ॥
विषयोंको ग्रहण न करनेवाले रोगी मनुष्य की भी इन्द्रियाँ तो विषयोंसे हट जाती हैं, यानी कछुएके अङ्गोंकी भाँति संकुचित हो जाती हैं, परंतु विषयसम्बन्धी राग (आसक्ति) नष्ट नहीं होता। उसका नाश कैसे होता है ? सो कहते हैं—
तात्पर्य पढ़ें
यदा संहरते सम्यग् उपसंहरते च अयं ज्ञाननिष्ठायां प्रवृत्तो यतिः कूर्मः अङ्गानि इव सर्वशो यथा कूर्मो भयात् स्वानि अङ्गानि उपसंहरति सर्वत एवं ज्ञाननिष्ठ इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः सर्वविषयेभ्य उपसंहरते । तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता इति उक्तार्थं वाक्यम् ॥ ५८ ॥
तत्र विषयान् अनाहरत आतुरस्य अपि इन्द्रियाणि निवर्तन्ते कूर्माङ्गानि इव संह्रियते, न तु तद्विषयो रागः, स कथं संह्रियते, इति उच्यते—