अध्याय 3 - श्लोक 16

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायूरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ .
aghāyūrindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati .. 16 ..


इस लोकमें जो मनुष्य कर्माधिकारी होकर इस प्रकार ईश्वरद्वारा वेद और यत्नपूर्वक चलाये हुए इस जगत्-चक्रके अनुसार (वेदाध्ययन-यज्ञादि) कर्म नहीं करता, हे पार्थ! वह पापायु अर्थात् पापमय जीवनवाला और इन्द्रियारामी अर्थात् इन्द्रियोंद्वारा विषयोंमें रमण करनेवाला व्यर्थ ही जीता है—उस पापीका जीना व्यर्थ ही है।

इसलिये इस प्रकरणका अर्थ यह हुआ कि अज्ञानी अधिकारी को कर्म अवश्य करना चाहिये।

अनात्मज्ञ अधिकारी पुरुषको आत्मज्ञान की योग्यता प्राप्त होनेके पहले ज्ञाननिष्ठा-प्राप्ति के लिये कर्मयोगका अनुष्ठान अवश्य करना चाहिये, यह ‘न कर्मणामनारम्भात्’ यहाँसे लेकर ‘शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः’ इस श्लोकतकके वर्णनसे प्रतिपादन करके—

‘यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र’ से लेकर ‘मोघं पार्थ स जीवति’ तकके ग्रन्थसे भी आत्मज्ञानसे रहित कर्माधिकारी के लिये कर्मोंके अनुष्ठान करने में बहुत-से प्रसङ्गानुकूल कारण कहे गये तथा उन कर्मोंके न करनेमें बहुत-से दोष भी बतलाये गये ॥ १६ ॥

यदि ऐसा है तो क्या इस प्रकार चलाये हुए इस सृष्टि-चक्रके अनुसार सभीको चलना चाहिये ? अथवा पूर्वोक्त कर्मयोगानुष्ठानरूप उपायसे प्राप्त होनेवाली और आत्मज्ञानी सांख्ययोगियोंद्वारा सेवन किये जाने योग्य ज्ञानयोगसे ही सिद्ध होनेवाली निष्ठाको न प्राप्त हुए अनात्मज्ञको ही इसके अनुसार बर्तना चाहिये ? (या तो) इस प्रकार अर्जुनके प्रश्नकी आशङ्का करके (भगवान् बोले—)

अथवा स्वयं ही भगवान् शास्त्रके अर्थको भलीभाँति समझानेके लिये ‘यह जो प्रसिद्ध आत्मा है उसको जानकर जिनका मिथ्या ज्ञान निवृत्त हो चुका है, ऐसे जो महात्मा ब्राह्मणगण अज्ञानियोंद्वारा अवश्य की जानेवाली पुत्रादि की इच्छाओंसे रहित होकर केवल शरीर-निर्वाहके लिये भिक्षाका आचरण करते हैं, उनका आत्मज्ञाननिष्ठा से अतिरिक्त अन्य कुछ भी कर्तव्य नहीं रहता’ ऐसा श्रुतिका तात्पर्य जो कि इस गीताशास्त्रमें प्रतिपादन करना उनको इष्ट है, उस (श्रुति-अर्थ) को प्रकट करते हुए बोले—

तात्पर्य पढ़ें

एवम् ईश्वरेण वेदयज्ञपूर्वकं जगत् चक्रं वर्तितं न अनुवर्तयति इह लोके यः कर्मणि अधिकृतः सन् अघायुः अघं पापम् आयुः जीवनं यस्य सः अघायुः पापजीवन इति यावत्, इन्द्रियाराम इन्द्रियैः आराम आरमणम् आक्रीडा विषयेषु यस्य स इन्द्रियारामः, मोघं वृथा हे पार्थ स जीवति ।

तस्माद् अज्ञेन अधिकृतेन कर्तव्यम् एव कर्म इति प्रकरणार्थः।

प्राग् आत्मज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तेः तादर्थ्येन कर्मयोगानुष्ठानम् अधिकृतेन अनात्मज्ञेन कर्तव्यम् एव इति एतत् ‘न कर्मणामनारम्भात्’ इत्यत आरभ्य ‘शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः’ इति एवम् अन्तेन प्रतिपाद्य—

‘यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र’ इत्यादिना ‘मोघं पार्थ स जीवति’ इति एवम् अन्तेन अपि ग्रन्थेन प्रासङ्गिकम् अधिकृतस्य अनात्मविदः कर्मानुष्ठाने बहुकारणम् उक्तं तदकरणे च दोष-सङ्कीर्तनं कृतम् ॥ १६ ॥

एवं स्थिते किम् एवं प्रवर्तितं चक्रं सर्वेण अनुवर्तनीयम् आहोस्वित् पूर्वोक्तकर्मयोगा-नुष्ठानोपायप्राप्याम् अनात्मविदा ज्ञानयोगेन एव निष्ठाम् आत्मविद्भिः साङ्ख्यैः अनुष्ठेयाम् अप्राप्तेन एव इति एवम् अर्थम् अर्जुनस्य प्रश्नम् आशङ्क्य,

स्वयम् एव वा शास्त्रार्थस्य विवेकप्रतिपत्त्यर्थम् ‘एतं वै तमात्मानं विदित्वा निवृत्तमिथ्याज्ञानाः सन्तो ब्राह्मणा मिथ्याज्ञानवद्भिरवश्यं कर्तव्येभ्यः पुत्रैषणादिभ्यो व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं शरीरस्थिति-मात्रप्रयुक्तं चरन्ति, न तेषामात्मज्ञाननिष्ठाव्यतिरेकेणान्यत् कार्यमस्ति’ (बृह० उ० ३। ५। १) इति एवं श्रुत्यर्थम् इह गीताशास्त्रे प्रतिपिपादयिषितम् आविष्कुर्वन् आह भगवान्—