अध्याय 3 - श्लोक 18

किं च—
नैव तस्य कृतेनार्थो न चास्य सर्वभूतेषु
नाकृतेनेह कश्चन ।
कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

kiṃ ca—
naiva tasya kṛtenārtho na cāsya sarvabhūteṣu
nākṛteneha kaścana .
kaścidarthavyapāśrayaḥ .. 18 ..


उस परमात्मामें प्रीतिवाले पुरुषका इस लोकमें कर्म करनेसे कोई प्रयोजन ही नहीं रहता है।

तो फिर कर्म न करनेसे उसको प्रत्यवायरूप अनर्थकी प्राप्ति होती होगी ? (इसपर कहते हैं—)

उसके न करनेसे भी उसे इस लोकमें कोई प्रत्यवायप्राप्तिरूप या आत्महानिरूप अनर्थकी प्राप्ति नहीं होती तथा ब्रह्मासे लेकर स्थावरतक सब प्राणियोंमें उसका कुछ भी अर्थ-व्यपाश्रय नहीं होता।

किसी फलके लिये (किसी प्राणिविशेषका) जो क्रियासाध्य आश्रय है उसका नाम अर्थ-व्यपाश्रय है सो इस आत्मज्ञानीको, किसी प्राणिविशेषका सहारा लेकर कोई प्रयोजन सिद्ध नहीं करना है जिससे कि उसे तदर्थक किसी क्रियाका आरम्भ करना पड़े।

परंतु तू इस सब ओरसे परिपूर्ण जलाशयस्थानीय यथार्थ ज्ञानमें स्थित नहीं है ॥ १८ ॥

जब कि ऐसी बात है—

तात्पर्य पढ़ें

न एव तस्य परमात्मरतेः कृतेन कर्मणा अर्थः प्रयोजनम् अस्ति।

अस्तु तर्हि अकृतेन अकरणेन प्रत्यवायाख्यः अनर्थः।

न अकृतेन इह लोके कश्चन कश्चिद् अपि प्रत्यवायप्राप्तिरूप आत्महानिलक्षणो वा न एव अस्ति। न च अस्य सर्वभूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु कश्चिद् अर्थव्यपाश्रयः।

प्रयोजननिमित्तक्रियासाध्यो व्यपाश्रयो व्यपाश्रयणम्। कश्चिद् भूतविशेषम् आश्रित्य न साध्यः कश्चिद् अर्थः अस्ति। येन तदर्था क्रिया अनुष्ठेया स्यात्।

न त्वम् एतस्मिन् सर्वतः सम्प्लुतोदकस्थानीये सम्यग्दर्शने वर्तसे ॥ १८ ॥