अध्याय 3 - श्लोक 20

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसङ्ग्रहमेवापि
सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥

karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ .
lokasaṅgrahamevāpi
sampaśyankartumarhasi .. 20 ..


क्योंकि—पहले जनक-अश्वपति प्रभृति विद्वान् क्षत्रिय लोग कर्मोंद्वारा ही मोक्षप्राप्तिके लिये प्रवृत्त हुए थे।

यहाँ इस श्लोककी व्याख्या इस प्रकार करनी चाहिये कि यदि वे जनकादि, यथार्थ ज्ञानको प्राप्त हो चुके थे तब तो वे प्रारब्धकर्मा होनेके कारण लोकसंग्रहके लिये कर्म करते हुए ही अर्थात् संन्यास ग्रहण किये बिना ही परम सिद्धिको प्राप्त हुए, और यदि वे जनकादि यथार्थ ज्ञानको प्राप्त नहीं थे, तो वे अन्तःकरणकी शुद्धिके साधनरूप कर्मोंसे क्रमशः परम सिद्धिको प्राप्त हुए।

यदि तू यह मानता हो कि आत्मतत्त्वको न जाननेवाले जनकादि पूर्वजोंद्वारा कर्तव्य-कर्म किये गये हैं, इससे यह नहीं हो सकता कि दूसरे आत्मज्ञानी कृतार्थ पुरुषोंको भी कर्म अवश्य करने चाहिये।

तो भी तू प्रारब्ध-कर्मके अधीन है, इसलिये तुझे लोकसंग्रहकी तरफ देखकर भी अर्थात् लोगोंकी उलटे मार्गमें जानेवाली प्रवृत्तिको निवारण करनारूप जो लोकसंग्रह है, उस लोकसंग्रहरूप प्रयोजनको देखते हुए भी, कर्म करना चाहिये ॥ २० ॥

लोकसंग्रह किसको करना चाहिये और किसलिये करना चाहिये ? सो कहते हैं—

तात्पर्य पढ़ें

कर्मणा एव हि यस्मात् पूर्वे क्षत्रिया विद्वांसः संसिद्धिं मोक्षं गन्तुम् आस्थिताः प्रवृत्ता जनकादयो जनकाश्वपतिप्रभृतयः ।

यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः ततो लोकसङ्ग्रहार्थं प्रारब्धकर्मत्वात् कर्मणा सह एव असन्न्यस्य एव कर्म संसिद्धिम् आस्थिता इत्यर्थः । अथ अप्राप्तसम्यग्दर्शना जनकादयः तदा कर्मणा सत्त्वशुद्धिसाधनभूतेन क्रमेण संसिद्धिम् आस्थिता इति व्याख्येयः श्लोकः ।

अथ मन्यसे पूर्वैः अपि जनकादिभिः अपि अजानद्भिः एव कर्तव्यं कर्म कृतं तावता न अवश्यम् अन्येन कर्तव्यं सम्यदर्शनवता कृतार्थेन इति।

तथापि प्रारब्धकर्मायत्तः त्वं लोकसङ्ग्रहम् एव अपि लोकस्य उन्मार्गप्रवृत्तिनिवारणं लोकसङ्ग्रहः तम् एव अपि प्रयोजनं सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि ॥ २० ॥

लोकसङ्ग्रहं कः कर्तुम् अर्हति कथं च इति उच्यते—