न च सन्न्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥
na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo’śnute .
na ca sannyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati .. 4 ..
कर्मोंका आरम्भ किये बिना अर्थात् यज्ञादि कर्म जो कि इस जन्म या जन्मान्तरमें किये जाते हैं और सञ्चित पापोंका नाश करनेके द्वारा अन्तःकरणकी शुद्धिमें कारण हैं एवं ‘पाप-कर्मोंका नाश होनेपर मनुष्योंके (अन्तःकरणमें) ज्ञान प्रकट होता है’ इस स्मृतिके अनुसार जो अन्तःकरणकी शुद्धिमें कारण होनेसे ज्ञाननिष्ठाके भी हेतु हैं, उन यज्ञादि कर्मोंका आरम्भ किये बिना—
मनुष्य निष्कर्मभावको—कर्मशून्य स्थितिको, अर्थात् जो निष्क्रिय आत्मस्वरूपमें स्थित होनारूप ज्ञानयोगसे प्राप्त होनेवाली निष्ठा है, उसको नहीं पाता।
पू०—कर्मोंका आरम्भ नहीं करनेसे निष्कर्मभावको प्राप्त नहीं होता—इस कथनसे यह पाया जाता है कि इसके विपरीत करनेसे अर्थात् कर्मोंका आरम्भ करनेसे मनुष्य निष्कर्मभावको पाता है, सो (इसमें) क्या कारण है कि कर्मोंका आरम्भ किये बिना मनुष्य निष्कर्मताको प्राप्त नहीं होता?
उ०—क्योंकि कर्मोंका आरम्भ ही निष्कर्मताकी प्राप्तिका उपाय है और उपायके बिना उपेयकी प्राप्ति हो नहीं सकती, यह प्रसिद्ध ही है।
निष्कर्मतारूप ज्ञानयोगका उपाय कर्मयोग है, यह बात श्रुतिमें और यहाँ गीतामें भी प्रतिपादित है।
श्रुतिमें प्रस्तुत ज्ञेयरूप आत्मलोकके जाननेका उपाय बतलाते हुए ‘उस आत्माको ब्राह्मण वेदाध्ययन और यज्ञसे जाननेकी इच्छा करते हैं’ इत्यादि वचनोंसे कर्मयोगको ज्ञानयोगका उपाय बतलाया है।
तथा यहाँ (गीताशास्त्रमें) भी—‘हे महाबाहो! बिना कर्मयोगके संन्यास प्राप्त करना कठिन है’, ‘योगी लोग आसक्ति छोड़कर अन्तःकरणकी शुद्धिके लिये कर्म किया करते हैं’, ‘यज्ञ, दान और तप बुद्धिमानोंको पवित्र करनेवाले हैं’ इत्यादि वचनोंसे आगे प्रतिपादित करेंगे।
यहाँ यह शंका होती है कि ‘सब भूतोंको अभयदान देकर संन्यास ग्रहण करे, इत्यादि वचनोंमें कर्तव्यकर्मोंके त्यागद्वारा भी निष्कर्मताकी प्राप्ति दिखलायी है और लोकमें भी कर्मोंका आरम्भ न करनेसे निष्कर्मताका प्राप्त होना अत्यन्त प्रसिद्ध है। फिर निष्कर्मता चाहनेवालेको कर्मोंके आरम्भसे क्या प्रयोजन? इसपर कहते हैं—
केवल संन्याससे अर्थात् बिना ज्ञानके केवल कर्मपरित्यागमात्रसे मनुष्य निष्कर्मतारूप सिद्धिको अर्थात् ज्ञानयोगसे होनेवाली स्थितिको नहीं पाता ॥ ४ ॥
बिना ज्ञानके केवल कर्मसंन्यासमात्रसे मनुष्य निष्कर्मतारूप सिद्धिको क्यों नहीं पाता? इसका कारण जाननेकी इच्छा होनेपर कहते हैं—
तात्पर्य पढ़ें
न कर्मणाम् अनारम्भाद् अप्रारम्भात् कर्मणां क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम् उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्वशुद्धिकारणानां तत्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूनाम्—‘ज्ञान- मुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः’ (महा० शान्ति० २०४।८) इत्यादिस्मरणाद् अनारम्भाद् अनुष्ठानात्—
नैष्कर्म्यं निष्कर्मभावं कर्मशून्यतां ज्ञानयोगेन निष्ठां निष्क्रियात्मस्वरूपेण एव अवस्थानम् इति यावत्, पुरुषो न अश्नुते न प्राप्नोति इत्यर्थः।
कर्मणाम् अनारम्भाद् नैष्कर्म्यं न अश्नुते इति वचनात् तद्विपर्ययात् तेषाम् आरम्भाद् नैष्कर्म्यम् अश्नुते इति गम्यते । कस्मात् पुनः कारणात् कर्मणाम् अनारम्भाद् नैष्कर्म्यं न अश्नुते इति ।
उच्यते, कर्मारम्भस्य एव नैष्कर्म्योपाय-त्वात्। न हि उपायम् अन्तरेण उपेयप्राप्तिः अस्ति।
कर्मयोगोपायत्वं च नैष्कर्म्यलक्षणस्य ज्ञानयोगस्य श्रुतौ इह च प्रतिपादनात्।
श्रुतौ तावत् प्रकृतस्य आत्मलोकस्य वेद्यस्य वेदनोपायत्वेन ‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन’ (बृह० उ० ४। ४। २२) इत्यादिना कर्मयोगस्य ज्ञानयोगोपायत्वं प्रतिपादितम्।
‘सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः’
‘योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये’
‘यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्’
इत्यादि प्रतिपादयिष्यति ।
ननु च—‘अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्’ इत्यादौ कर्तव्यकर्मसन्न्यासाद् अपि नैष्कर्म्यप्राप्तिं दर्शयति लोके च कर्मणाम् अनारम्भाद् नैष्कर्म्यम् इति प्रसिद्धतरम् अतः च नैष्कर्म्यार्थिनः किं कर्मारम्भेण इति प्राप्तम् अत आह—
न च सन्न्यसनाद् एव इति। न अपि सन्न्यसनाद् एव केवलात् कर्मपरित्यागमात्राद् एव ज्ञान-रहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्यलक्षणां ज्ञानयोगेन निष्ठां समधिगच्छति न प्राप्नोति ॥ ४ ॥
कस्मात् पुनः कारणात् कर्मसन्न्यासमात्राद् एव ज्ञानरहितात् सिद्धिं नैष्कर्म्यलक्षणां पुरुषो न अधिगच्छति इति हेत्वाकाङ्क्षायाम् आह—