अध्याय 4 - श्लोक 29

स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च
यतयः
किं च—
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥

svādhyāyajñānayajñāśca
yatayaḥ
kiṃ ca—
apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe’pānaṃ tathāpare .
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ .. 29 ..


(कोई) अपानवायु में प्राणवायु का हवन करते हैं अर्थात् पूरक नामक प्राणायाम किया करते हैं।

वैसे ही अन्य कोई प्राण में अपान का हवन करते हैं अर्थात् रेचक नामक प्राणायाम किया करते हैं।

मुख और नासिका के द्वारा वायु का बाहर निकलना प्राण की गति है और उसके विपरीत (पेट में) नीचे की ओर जाना अपान की गति है। उन प्राण और अपान दोनों की गतियों को रोककर कोई अन्य लोग प्राणायाम-परायण होते हैं अर्थात् प्राणायाम में तत्पर हुए वे केवल कुम्भक नामक प्राणायाम किया करते हैं ॥ २९ ॥

तथा—

तात्पर्य पढ़ें

अपाने अपानवृत्तौ जुह्वति प्रक्षिपन्ति प्राण प्राण वृत्तिं पूरकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्ति इत्यर्थः ।

प्राणे अपानं तथा अपरे जुह्वति रेचकाख्यं च प्राणायामं कुर्वन्ति इति एतत् ।

प्राणापानगती मुखनासिकाभ्यां वायोः निर्गमनं प्राणस्य गतिः तद्विपर्ययेण अधोगमनम् अपानस्य ते प्राणापानगती एते रुद्ध्वा निरुध्य प्राणायामपरायणाः प्राणायामतत्पराः कुम्भकाख्यं प्राणायामं कुर्वन्ति इत्यर्थः ॥ २९ ॥

किं च—