ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥
śraddhāvā~llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ.
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati .. 39 ..
श्रद्धावान्—श्रद्धालु मनुष्य ज्ञान प्राप्त किया करता है।
श्रद्धालु होकर भी तो कोई मन्द प्रयत्नवाला हो सकता है, इसलिये कहते हैं कि तत्पर अर्थात् ज्ञानप्राप्तिके गुरुशुश्रूषादि उपायोंमें जो अच्छी प्रकार लगा हुआ हो।
श्रद्धावान् और तत्पर होकर भी कोई अजितेन्द्रिय हो सकता है, इसलिये कहते हैं कि संयतेन्द्रिय भी होना चाहिये। जिसकी इन्द्रियाँ वशमें की हुई हों यानी विषयोंसे निवृत्त कर ली गयी हों, वह संयतेन्द्रिय कहलाता है।
जो इस प्रकार श्रद्धावान्, तत्पर और संयतेन्द्रिय भी होता है वह अवश्य ही ज्ञानको प्राप्त कर लेता है।
जो दण्डवत्-प्रणामादि उपाय हैं वे तो बाह्य हैं, और कपटी मनुष्य द्वारा भी किये जा सकते हैं, इसलिये वे (ज्ञानरूप फल उत्पन्न करनेमें) अनिश्चित भी हो सकते हैं। परंतु श्रद्धालुता आदि उपायोंमें कपट नहीं चल सकता, इसलिये ये निश्चयरूपसे ज्ञानप्राप्तिके उपाय हैं।
ज्ञानप्राप्तिसे क्या होगा? सो (उत्तरार्धमें) कहते हैं—
ज्ञानको प्राप्त होकर मनुष्य मोक्षरूप परम शान्तिको यानी उपरामताको बहुत शीघ्र—तत्काल ही प्राप्त हो जाता है।
यथार्थ ज्ञानसे तुरंत ही मोक्ष हो जाता है; यह सब शास्त्रों और युक्तियोंसे सिद्ध सुनिश्चित बात है ॥ ३९ ॥
इस विषयमें संशय नहीं करना चाहिये, क्योंकि संशय बड़ा पापी है। कैसे? सो कहते हैं—
तात्पर्य पढ़ें
श्रद्धावान् श्रद्धालुः लभते ज्ञानम् ।
श्रद्धालुत्वे अपि भवति कश्चिद् मन्दप्रस्थानः अत आह तत्परो गुरूपासनादौ अभियुक्तः, ज्ञानलब्ध्युपाये ।
श्रद्धावान् तत्परः अपि अजितेन्द्रियः स्याद् इति अत आह संयतेन्द्रियः संयतानि विषयेभ्यो निवर्तितानि यस्य इन्द्रियाणि स संयतेन्द्रियः ।
य एवम्भूतः श्रद्धावान् तत्परः संयतेन्द्रियः च सः अवश्यं ज्ञानं लभते।
प्रणिपातादिः तु बाह्यः अनैकान्तिकः अपि
भवति मायावित्वादिसम्भवाद् न तु तत् श्रद्धा-
वत्त्वादौ इति एकान्ततो ज्ञानलब्ध्युपायः ।
किं पुनः ज्ञानलाभात् स्याद् इति उच्यते—
ज्ञानं लब्ध्वा परां मोक्षाख्यां शान्तिम् उपरतिम्
अचिरेण क्षिप्रम् एव अधिगच्छति ।
सम्यग्दर्शनात् क्षिप्रं मोक्षो भवति इति सर्वशास्त्रन्यायप्रसिद्धः सुनिश्चितः अर्थः ॥ ३९ ॥
अत्र संशयो न कर्तव्यः पापिष्ठो हि संशयः, कथम्, उच्यते—