कूटस्थो
विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते
योगी
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८ ॥
jñānavijñānatṛptātmā
kūṭastho
vijitendriyaḥ .
yukta ityucyate
yogī
samaloṣṭāśmakāñcanaḥ .. 8 ..
शास्त्रोक्त पदार्थोंको समझनेका नाम ‘ज्ञान’ है और शास्त्रसे समझे हुए भावोंको वैसे ही अपने अन्तःकरणमें प्रत्यक्ष अनुभव करनेका नाम ‘विज्ञान’ है, ऐसे ‘ज्ञान’ और ‘विज्ञान’ से जिसका अन्तःकरण तृप्त है अर्थात् जिसके अन्तःकरणमें ऐसा विश्वास उत्पन्न हो गया है कि ‘बस’ अब कुछ भी जानना बाकी नहीं है, ऐसा जो ज्ञान-विज्ञानसे तृप्त हुए अन्तःकरणवाला है तथा जो कूटस्थ यानी अविचल और जितेन्द्रिय हो जाता है, वह युक्त यानी समाहित (समाधिस्थ) कहा जाता है।
यह योगी मिट्टी, पत्थर और सुवर्णको समान समझने वाला होता है अर्थात् उसकी दृष्टिमें मिट्टी, पत्थर और सोना सब समान हैं (एक ब्रह्मरूप है) ॥ ८ ॥
तात्पर्य पढ़ें
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा ज्ञानं शास्त्रोक्तपदार्थानां परिज्ञानं विज्ञानं तु शास्त्रतो ज्ञातानां तथा एव स्वानुभवकरणं ताभ्यां ज्ञानविज्ञानाभ्यां तृप्तः सञ्जातालम्प्रत्यय आत्मा अन्तःकरणं यस्य स ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः अप्रकम्प्यो भवति इत्यर्थः। विजितेन्द्रियः च। य ईदृशो युक्तः समाहित इति स उच्यते कथ्यते।
स योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनो लोष्टाश्म-काञ्चनानि समानि यस्य स समलोष्टाश्म-काञ्चनः ॥ ८ ॥