अध्याय 8 - श्लोक 11

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥

yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ .
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa pravakṣye .. 11 ..


‘हे गार्गि! ब्राह्मणलोग उसी इस अक्षरका वर्णन किया करते हैं’ इस श्रुतिके अनुसार वेदके परम अर्थको जाननेवाले विद्वान् जिस अक्षरका अर्थात् जिसका कभी नाश न हो, ऐसे परमात्माका ‘वह न स्थूल है, न सूक्ष्म है’ इस प्रकार सब विशेषोंका निराकरण करके वर्णन किया करते हैं,

तथा जिनकी आसक्ति नष्ट हो चुकी है, ऐसे वीतराग, यत्नशील संन्यासी यथार्थ ज्ञानकी प्राप्ति हो जानेपर जिसमें प्रविष्ट होते हैं।

एवं जिस अक्षरको जानना* चाहनेवाले (साधक) गुरुकुलमें ब्रह्मचर्यव्रतका पालन किया करते हैं,

> ‘ज्ञातुम्’ शब्द मूल श्लोकमें नहीं है, इसको भाष्यकारने वाक्यशेष माना है।

वह अक्षर नामक पद अर्थात् प्राप्त करनेयोग्य स्थान मैं तुझे संग्रहसे—संक्षेपसे बतलाता हूँ। संग्रह संक्षेपको कहते हैं ॥ ११ ॥

सत्यकामके यह पूछनेपर कि ‘हे भगवन्! मनुष्योंमेंसे वह जो कि मरणपर्यन्त ओंकारका भली प्रकार ध्यान करता रहता है वह उस साधनसे किस लोकको जीत लेता है? पिप्पलाद ऋषिने कहा कि हे सत्यकाम! यह ओंकार ही निःसंदेह परब्रह्म है और यही अपर ब्रह्म भी है।’ इस प्रकार प्रसङ्ग आरम्भ करके फिर ‘जो कोई इस तीन मात्रावाले’ओम्’ इस अक्षरद्वारा परम पुरुषकी उपासना करता रहता है।’ इत्यादि वचनोंसे (प्रश्नोपनिषदमें),

तथा ‘जो धर्मसे विलक्षण है और अधर्मसे भी विलक्षण है’ इस प्रकार प्रसङ्ग आरम्भ करके फिर ‘समस्त वेद जिस परमपदका वर्णन कर रहे हैं, समस्त तप जिसको बतला रहे हैं तथा जिस परमपदको चाहनेवाले ब्रह्मचर्यका पालन किया करते हैं, वह परमपद संक्षेपसे तुझे बतलाऊँगा; वह है ‘ओम्’ ऐसा यह ( एक अक्षर )।’ इत्यादि वचनोंसे ( कठोपनिषद्में ) ।

परब्रह्मका वाचक होनेसे एवं प्रतिमाकी भाँति उसका प्रतीक (चिह्न) होनेसे मन्द और मध्यम बुद्धिवाले साधकोंके लिये जो परब्रह्म-परमात्माकी प्राप्तिका साधनरूप माना गया है उस ओंकारकी कालान्तरमें मुक्तिरूप फल देनेवाली जो उपासना बतलायी गयी है,

यहाँ भी ‘कविं पुराणमनुशासितारम्’ ‘यदक्षरं वेदविदो वदन्ति’ इस प्रकार प्रतिपादन किये हुए परब्रह्मकी प्राप्तिका पूर्वोक्तरूपसे उपायभूत जो ओंकार है, उसकी कालान्तरमें मुक्तिरूप फल देनेवाली वही उपासना, योगधारणासहित कहनी है तथा उसके प्रसङ्ग और अनुप्रसङ्गमें आनेवाली बातें भी कहनी हैं। इसलिये आगेका ग्रन्थ आरम्भ किया जाता है—

तात्पर्य पढ़ें

यद् अक्षरं न क्षरति इति अक्षरम् अविनाशि वेदविदो वेदार्थज्ञा वदन्ति ‘तद्वा एतदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति’ (बृह० उ० ३। ८। ८) इति श्रुतेः। सर्वविशेषनिवर्तकत्वेन अभिवदन्ति ‘अस्थूलमनणु’ (बृह० उ० ३। ८। ८) इत्यादि।

किं च विशन्ति प्रविशन्ति सम्यग्दर्शनप्राप्तौ सत्यां यद् यतयो यतनशीलाः सन्न्यासिनो वीतरागा विगतो रागो येभ्यः ते वीतरागाः।

यत् च अक्षरम् इच्छन्तो ज्ञातुम् इति वाक्यशेषः । ब्रह्मचर्यं गुरौ चरन्ति ।

तत् ते पदं तद् अक्षराख्यं पदं पदनीयं ते तुभ्यं सङ्ग्रहेण सङ्ग्रहः संक्षेपः तेन संक्षेपेण प्रवक्ष्ये कथयिष्यामि ॥ ११ ॥

‘स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तम् ओङ्कारम् अभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति तस्मै स होवाच, एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः’ इति उपक्रम्य ‘यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत’ (प्र० उ० ५। १-२-५) इत्यादिना वचनेन,

‘अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्’ इति च उपक्रम्य ‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्’ (क० उ० १। २। १४-१५) इत्यादिभिः च वचनैः।

परस्य ब्रह्मणो वाचकरूपेण प्रतिमावत् प्रतीकरूपेण च परब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वेन मन्दमध्यमबुद्धीनां विवक्षितस्य ओङ्कारस्य उपासनं कालान्तरमें मुक्तिफलम् उक्तं यत्,

तद् एव इह अपि ‘कविं पुराण-मनुशासितारम्’ ‘यदक्षरं वेदविदो वदन्ति’ इति च उपन्यस्तस्य परस्य ब्रह्मणः पूर्वोक्तरूपेण प्रति-पत्त्युपायभूतस्य ओङ्कारस्य कालान्तर मुक्ति फलम् उपासनम्, योगधारणासहितं वक्तव्यं प्रसक्तानुप्रसक्तं च यत्किञ्चिद् इति एवमर्थं उत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते—