यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥
parastasmāttu bhāvo’nyo’vyakto’vyaktātsanātanaḥ .
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati .. 20 ..
‘तु’ शब्द यहाँ आगे वर्णन किये जानेवाले अक्षरकी उस पूर्वोक्त अव्यक्तसे विलक्षणता दिखलानेके लिये है। (वह अव्यक्त) भाव यानी अक्षरनामक परब्रह्म परमात्मा अत्यन्त भिन्न है। किससे? उस पहले कहे हुए अव्यक्तसे।
भिन्न होनेपर भी किसी प्रकार समानता हो सकती है? इस शंकाकी निवृत्तिके लिये कहते हैं कि वह इन्द्रियोंसे प्रत्यक्ष न होनेवाला अव्यक्तभाव अन्य—दूसरा है अर्थात् सर्वथा विलक्षण है।
उससे पर है ऐसा कहा, सो किससे पर है? वह उस पूर्वोक्त भूत-समुदायके बीजभूत अविद्यारूप अव्यक्तसे परे है। ऐसा जो सनातन भाव अर्थात् सदासे होनेवाला भाव है, वह ब्रह्मादि समस्त प्राणियोंका नाश होनेपर भी नष्ट नहीं होता ॥ २० ॥
तात्पर्य पढ़ें
परो व्यतिरिक्तो भिन्नः। कुतः तस्मात् पूर्वोक्तात्। तु शब्दः अक्षरस्य विवक्षितस्य अव्यक्ताद् वैलक्षण्यप्रदर्शनार्थः। भावः अक्षराख्यं परं ब्रह्म।
व्यतिरिक्तत्वे सति अपि सालक्षण्यप्रसङ्गः अस्ति इति तद्विनिवृत्त्यर्थम् आह—अन्य इति। अन्यो विलक्षणः स च अव्यक्तः अनिन्द्रिय-गोचरः।
परः तस्माद् इति उक्तम्, कस्मात् पुनः परः, पूर्वोक्ताद् भूतग्रामबीजभूताद् अविद्या-लक्षणाद् अव्यक्तात्। सनातनः चिरन्तनः यः स भावः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥