इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १ ॥
śrībhagavānuvāca—
idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave .
jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase’śubhāt .. 1 ..
जो ब्रह्मज्ञान आगे कहा जायगा और जो कि पूर्वके अध्यायोंमें भी कहा जा चुका है, उसको बुद्धिके सामने रखकर यहाँ ‘इदम्’ शब्दका प्रयोग किया है। ‘तु’ शब्द अन्यान्य ज्ञानोंसे इसे अलग करके विशेषतासे लक्ष्य करानेके लिये है।
यही यथार्थ ज्ञान साक्षात् मोक्षप्राप्तिका साधन है। जो कि ‘सब कुछ वासुदेव ही है’ ‘आत्मा ही यह समस्त जगत् है’ ‘ब्रह्म अद्वितीय एक ही है’ इत्यादि श्रुति-स्मृतियोंसे दिखलाया गया है, (इसके अतिरिक्त) और कोई (मोक्षका साधन) नहीं है।
‘जो इससे विपरीत जानते हैं वे अपनेसे भिन्न अपना स्वामी माननेवाले मनुष्य विनाशशील लोकोंको प्राप्त होते हैं’ इत्यादि श्रुतियोंसे भी यही सिद्ध होता है।
तुझ असूयारहित भक्तसे मैं यह अति गोपनीय विषय कहूँगा।
वह क्या है? ज्ञान। कैसा ज्ञान? विज्ञानसहित अर्थात् अनुभवसहित ज्ञान।
जिस ज्ञानको जानकर अर्थात् पाकर तू संसाररूप बन्धनसे मुक्त हो जायगा ॥ १ ॥
वह ज्ञान—
तात्पर्य पढ़ें
इदं ब्रह्मज्ञानं वक्ष्यमाणम् उक्तं च पूर्वेषु अध्यायेषु तद् बुद्धौ सन्निधीकृत्य इदम् इति
आह। तु शब्दो विशेषनिर्धारणार्थः।
इदम् एव सम्यग्ज्ञानं साक्षाद् मोक्षप्राप्तिसाधनम् ‘वासुदेवः सर्वमिति’ ‘आत्मैवेदं सर्वम्’ (बृह० उ० २।४।६) ‘एकमेवाद्वितीयम्’ (छा० उ० ६।२।१) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। न अन्यत्।
‘अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते’
क्षय्यलोका भवन्ति’ इत्यादिश्रुतिभ्यः च ।
ते तुभ्यं गुह्यतमं गोप्यतमं प्रवक्ष्यामि कथयिष्यामि अनसूयवे असूयारहिताय।
किं तत्, ज्ञानम्, किंविशिष्टं विज्ञानसहितम् अनुभवयुक्तम्।
यद् ज्ञानं ज्ञात्वा प्राप्य मोक्ष्यसे अशुभात् संसारबन्धनात् ॥ १ ॥