अध्याय 9 - श्लोक 4

मया ततमिदं सर्वं मत्स्थानि सर्वभूतानि न
जगदव्यक्तमूर्तिना ।
चाहं           तेष्ववस्थितः ॥ ४ ॥

mayā tatamidaṃ sarvaṃ matsthāni sarvabhūtāni na
jagadavyaktamūrtinā .
cāhaṃ           teṣvavasthitaḥ .. 4 ..


मुझ अव्यक्तरूप परमात्मा द्वारा अर्थात् मेरा जो परमभाव है, जिसका स्वरूप प्रत्यक्ष नहीं है यानी मन, बुद्धि और इन्द्रियोंका विषय नहीं है, ऐसे मुझ अव्यक्तमूर्ति द्वारा यह समस्त जगत् व्याप्त है—परिपूर्ण है।

उस अव्यक्तस्वरूप मुझ परमात्मामें ब्रह्मासे लेकर स्तम्बपर्यन्त समस्त प्राणी स्थित हैं।

क्योंकि कोई भी निर्जीव प्राणी व्यवहारके योग्य नहीं समझा जाता। अत: वे सब मुझमें स्थित हैं अर्थात् मुझ परमात्मासे ही आत्मवान् हो रहे हैं, इसलिये मुझमें स्थित कहे जाते हैं।

उन भूतोंका वास्तविक स्वरूप मैं ही हूँ इसलिये अज्ञानियोंको ऐसी प्रतीति होती है कि मैं उनमें स्थित हूँ, अतः कहता हूँ कि मैं उन भूतोंमें स्थित नहीं हूँ। क्योंकि साकार वस्तुओंकी भाँति मुझमें संसर्गदोष नहीं है। इसलिये मैं बिना संसर्गके सूक्ष्मभावसे आकाशके भी अन्तर्व्यापी हूँ। सङ्गहीन वस्तु कहीं भी आधेयभावसे स्थित नहीं होती, यह प्रसिद्ध है ॥ ४ ॥

मैं असंसर्गी हूँ इसलिये—

तात्पर्य पढ़ें

मया मम यः परो भावः तेन ततं व्याप्तं सर्वम् इदं जगद् अव्यक्तमूर्तिना न व्यक्ता मूर्तिः स्वरूपं यस्य मम सः अहम् अव्यक्तमूर्तिः तेन मया अव्यक्तमूर्तिना करणागोचरस्वरूपेण इत्यर्थः ।

तस्मिन् मयि अव्यक्तमूर्तौ स्थितानि मत्स्थानि सर्वभूतानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि।

न हि निरात्मकं किञ्चिद् भूतं व्यवहाराय अवकल्पते अतो मत्स्थानि मया आत्मना आत्मवत्त्वेन स्थितानि अतो मयि स्थितानि इति उच्यन्ते।

तेषां भूतानाम् अहम् एव आत्मा इति अतः तेषु स्थित इति मूढबुद्धीनाम् अवभासते । अतः ब्रवीमि न च अहं तेषु भूतेषु अवस्थितः, मूर्तवत् संश्लेषाभावेन आकाशस्य अपि अन्तरतमो हि अहम् । न हि असंसर्गि वस्तु क्वचिद् आधेयभावेन अवस्थितं भवति ॥ ४ ॥

अत एव असंसर्गित्वाद् मम—