विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥
viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam .
sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ .. 8 ..
सर्वरूप, रश्मिवान्, ज्ञानसम्पन्न, सबके आश्रय, ज्योतिर्मय, अद्वितीय और तपते हुए सूर्य को [विद्वानों ने अपने आत्मारूप से जाना है] । यह सूर्य सहस्रों किरणोंवाला, सैकड़ों प्रकार से वर्तमान और प्रजाओं के प्राणरूप से उदित होता है ॥ ८ ॥
विश्वरूप—सर्वरूप, हरिण—किरणवान्, जातवेदस्—जिसे ज्ञान प्राप्त हो गया है, परायण—सम्पूर्ण प्राणों के आश्रय, ज्योतिः—सम्पूर्ण प्राणियों के नेत्रस्वरूप, एक—अद्वितीय और तपते हुए यानी तपन-क्रिया करते हुए सूर्य को ब्रह्मवेत्ताओं ने अपने आत्मस्वरूप से जाना है । जिसे इस प्रकार जाना है वह कौन है? जो यह सहस्ररश्मि—अनेकों किरणोंवाला और सैकड़ों यानी अनेक प्रकार के प्राणिभेद से वर्तमान तथा प्रजाओं का प्राणरूप सूर्य उदित होता है ॥ ८ ॥
संस्कृत भाष्य पढ़ें
विश्वरूपं सर्वरूपं हरिणं रश्मिवन्तं जातवेदसं जातप्रज्ञानं परायणं सर्वप्राणाश्रयं ज्योतिरेकं सर्वप्राणिनां चक्षुर्भूतमद्वितीयं तपन्तं तापक्रियां कुर्वाणं स्वात्मानं सूर्य सूरयो विज्ञातवन्तो ब्रह्मविदः । कोऽसौ यं विज्ञातवन्तः? सहस्ररश्मिरनेकरश्मिः शतधानेकधा प्राणिभेदेन वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥ ८ ॥
संवत्सरादि में प्रजापति आदि दृष्टि
संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते ।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते ।
saṃvatsaro vai prajāpatistasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca .
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva lokamabhijayante .
यह जो चन्द्रमा—मूर्ति अर्थात् अन्न है और अमूर्ति प्राण—भोक्ता अथवा सूर्य है यह एक ही जोड़ा सम्पूर्ण प्रजा को किस प्रकार उत्पन्न कर देगा? इसपर कहते हैं—
संस्कृत भाष्य पढ़ें
यश्चासौ चन्द्रमा मूर्तिरन्नम् अमूर्त्तिश्च प्राणोऽत्तादित्यस्तदेकम् एतन्मिथुनं सर्वं कथं प्रजाः करिष्यत इति उच्यते—