उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा ।
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते ।
विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते ।
विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ १२ ॥
utpattimāyatiṃ sthānaṃ vibhutvaṃ caiva pañcadhā .
adhyātmaṃ caiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute .
vijñāyāmṛtamaśnuta iti .. 12 ..
प्राण की उत्पत्ति, आगमन, स्थान, व्यापकता एवं बाह्य और आध्यात्मिक भेद से पाँच प्रकार की स्थिति जानकर मनुष्य अमरत्व प्राप्त कर लेता है— अमरत्व प्राप्त कर लेता है ॥ १२ ॥
प्राण की परमात्मा से उत्पत्ति, आयति—मन के संकल्प से इस शरीर में आगमन, स्थान—पायु—उपस्थादि में स्थित होना, विभुत्व—सम्राट् के समान प्रभुत्व यानी प्राण के वृत्तिभेद को पाँच प्रकार से स्थापित करना, तथा आदित्यादिरूप से बाह्य और चक्षु आदिरूप से आन्तरिक स्थिति—इस प्रकार प्राण को जानकर मनुष्य अमरत्व प्राप्त कर लेता है । यहाँ ‘विज्ञायामृतमश्नुते’ इस पद की द्विरुक्ति प्रश्नार्थ की समाप्ति सूचित करने के लिये है ॥ १२ ॥
संस्कृत भाष्य पढ़ें
उत्पत्तिं परमात्मनः प्राणस्यायतिमागमनं मनोकृतेनास्मिन् शरीरे स्थानं स्थितिं च पायूपस्थादिस्थानेषु विभुत्वं च स्वाम्यमेव सम्राडिव प्राणवृत्तिभेदानां पञ्चधा स्थापनं बाह्यमादित्यादिरूपेण अध्यात्मं चैव चक्षुराद्याकारेण अवस्थानं विज्ञायैवं प्राणममृतम् अश्नुत इति विज्ञायामृतमश्नुत इति द्विर्वचनं प्रश्नार्थपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १२ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ प्रश्नोपनिषद्भाष्ये तृतीयः प्रश्नः ॥ ३ ॥