वर्णः स्वरः ।
मात्रा बलम् ।
साम सन्तानः ।
इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥
śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ .
varṇaḥ svaraḥ .
mātrā balam .
sāma santānaḥ .
ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ .. 1 ..
जिससे वर्णादिका उच्चारण सीखा जाय उसे ‘शिक्षा’ कहते हैं अथवा जो सीखे जायँ वे वर्ण आदि ही शिक्षा हैं । शिक्षाको ही ‘शीक्षा’ कहा गया है । [शीक्षाशब्दमें ईकारका] दीर्घत्व वैदिक प्रक्रियाके अनुसार है । उस शीक्षाकी हम व्याख्या करते हैं अर्थात् उसका सर्वतोभावसे स्पष्ट वर्णन करते हैं । ‘व्याख्यास्यामः’ यह पद ‘वि’ और ‘आङ्’ उपसर्गपूर्वक ‘चक्षिङ्’ धातुके स्थानमें वैकल्पिक ‘ख्याञ्’ आदेश करनेसे निष्पन्न होता है । इसका अर्थ स्पष्ट उच्चारण है ।
तहाँ अकारादि वर्ण, उदात्तादि स्वर, ह्रस्वादि मात्राएँ, [वर्णोंके उच्चारणमें] प्रयत्नविशेषरूप बल, वर्णोंको मध्यम वृत्तिसे उच्चारण करनारूप साम अर्थात् समता तथा सन्तान—सन्तति अर्थात् संहिता—यही शिक्षणीय विषय है । शिक्षा जिस अध्यायमें है उस इस शीक्षा-अध्यायका इस प्रकार कथन यानी प्रकाशन कर दिया गया । यहाँ ‘उक्तः’ पद उपसंहारके लिये है ॥ १ ॥
संस्कृत भाष्य पढ़ें
शिक्षा शिक्ष्यतेऽनयेति वर्णाद्युच्चारणलक्षणम् । शिक्ष्यन्त इति वा शिक्षा वर्णादयः । शिक्षैव शीक्षा । दैर्ध्यं छान्दसम् । तां शीक्षां व्याख्यास्यामो विस्पष्टमा समन्तात्कथयिष्यामः । चक्षिङो वा ख्याञादिष्टस्य व्याङ्पूर्वस्य व्यक्तवाक्कर्मण एतद्रूपम् ।
तत्र वर्णोऽकारादिः स्वर उदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वाद्याः, बलं प्रयत्नविशेषः, साम वर्णानां मध्यमवृत्त्योच्चारणं समता, सन्तानः सन्ततिः संहितेत्यर्थः । एष हि शिक्षितव्योऽर्थः । शिक्षा यस्मिन्नध्याये सोऽयं शीक्षाध्याय इत्येवमुक्त उदितः । उक्त इत्युपसंहारार्थः ॥ १ ॥
इति शीक्षावल्ल्यां द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥